Województwo lubelskie

Województwo lubelskie
Herb województwa Flaga województwa
Województwo lubelskie na mapie Polski
Siedziba wojewody Siedziba sejmiku	Lublin
Urząd Wojewódzki	Lublin, ul. Spokojna 4
Wojewoda	Jolanta Szołno-Koguc
Urząd Marszałkowski	Lublin, ul. Spokojna 4
Marszałek	Krzysztof Hetman
Powierzchnia	25 122,49 km²
Ludność	2 154 892 ▼ mieszk. (2010)
Gęstość zaludnienia	85,78 mieszk./km²
Urbanizacja	46,6%
Tablica rejestracyjna	L
TERYT	06
Kod ISO	PL-LU
Podział administracyjny województwa lubelskiego powiaty grodzkie 4 ziemskie 20 gminy miejskie 20 miejsko-wiejskie 21 wiejskie 172
Adres urzędu wojewódzkiego	ul. Spokojna 4 20-914 Lublin
Lubelski Urząd Wojewódzki
Oficjalna strona województwa lubelskiego

Województwo lubelskie – jedno z 16 województw; jednostka podziału administracyjnego Polski. Siedzibą władz wojewódzkich jest Lublin.

Współczesne woj. lubelskie obejmuje kilka głównych krain historycznych. Z regionu Małopolski należą do niego prawie w całości ziemia lubelska i ziemia łukowska, a ponadto część ziemi stężyckiej i fragment ziemi sandomierskiej na lewym brzegu Wisły. Obejmuje również płd. skraj Podlasia, część ziemi chełmskiej, oraz część Polesia. Od 1809 r. północna część obszaru między Wisłą a Bugiem znajdowała się w siedleckim regionie administracyjnym jako tzw. Podlasie Południowe.

Położenie

Województwo jest położone w południowo-wschodniej części Polski, między Wisłą a Bugiem (jedynie część powiatu puławskiego leży po zachodniej stronie Wisły). Graniczy z: Ukrainą i Białorusią, a także z województwami:

• podlaskim
• mazowieckim
• świętokrzyskim
• podkarpackim.

Województwo lubelskie zajmuje 8% powierzchni Polski, 3. miejsce w kraju pod względem powierzchni.

Położenie fizycznogeograficzne

Terytorium województwa lubelskiego zajmuje części czterech jednostek najwyższego rzędu regionalizacji fizycznogeograficznej Europy. Większa jego część należy do megaregionu Pozaalpejskiej Europy Środkowej. Są to: makroregion Nizina Południowopodlaska (318.9), znajdujący się w granicach prowincji Niż Środkowoeuropejski oraz Wyżyna Lubelska (343.1) i Roztocze (343.2) – makroregiony prowincji Wyżyny Polskie. Polesie Zachodnie (845.1) i Polesie Wołyńskie (845.3) są makroregionami prowincji Polesie należącej do megaregionu Niżu Wschodnioeuropejskiego. Kotlina Sandomierska (512.4-5) jest częścią Megaregionu Karpackiego.

Krainy geograficzne województwa lubelskiego należą do trzech pasów rzeźby powierzchni Polski:

• niziny staroglacjalne – zajmują północną połowę województwa
  • część północna i zachodnia pasa: Nizina Południowopodlaska,
  • w części wschodniej: Polesie Zachodnie;
• wyżyny wapienne i lessowe – stanowią środkowy i południowy pas województwa
  • część zachodnia i środkowa pasa: Wyżyna Lubelska,
  • część wschodnia: Wyżyna Wołyńska, Polesie Wołyńskie,
  • w części południowo-wschodniej: Roztocze;
• kotliny podkarpackie
  • Kotlina Sandomierska – nizina staroglacjalna, której część znajduje się na południowym skraju województwa.

Spośród wymienionych makroregionów największą powierzchnię województwa zajmują: Wyżyna Lubelska, Nizina Południowopodlaska i Polesie Zachodnie.

Wody powierzchniowe. Całe województwo znajduje się w dorzeczu Wisły. Rzeka główna i jej małe bezpośrednie dopływy odprowadzają wody z zachodniej części terytorium. Środkowa część województwa znajduje się w dorzeczu (drugiego stopnia) Wieprza, wschodnia – Bugu (Narwi). Największą rzeką w lubelskiej części dorzecza Bugu jest Krzna, której zlewnia zajmuje północno-wschodnią część województwa. Na Lubelszczyźnie po południowej stronie Roztocza największą rzeką jest Tanew. W południowej części Polesia Zachodniego znajduje się zespół jezior krasowych.

Historia

Utworzone w 1999 r. z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

• lubelskiego, zwanego dziś potocznie "starym" lub "małym" (w całości)
• zamojskiego (w całości)
• chełmskiego (w całości)
• bialskopodlaskiego (oprócz gmin powiatu łosickiego)
• tarnobrzeskiego (tylko gminy powiatów janowskiego i kraśnickiego)
• siedleckiego (tylko gminy powiatu łukowskiego oraz gmina Kłoczew z powiatu ryckiego)

W 2006 r. Eurostat posługując się tzw. standardem siły nabywczej, który pozwala porównywać dane ekonomiczne z różnych krajów, uwzględniając różnice cen podał dane za 2003 r., gdzie województwo lubelskie zostało uznane za najbiedniejszy region Unii Europejskiej. Dokładnie w 2003 r. PKB na mieszkańca woj. lubelskiego wyniósł 3538 euro (najmniej w całej UE), co stanowiło 33,2% średniej unijnej.

Historia obszaru

Obecne ziemie woj. lubelskiego należały w I Rzeczypospolitej do województw: lubelskiego, ruskiego (ziemia chełmska) i bełskiego. Część powiatu radzyńskiego, powiat bialski oraz powiat włodawski należał do województwa brzeskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Województwo lubelskie w latach 1816-1837

Stworzone w 1816 (poprzednik: Departament lubelski, następca w 1837: Gubernia lubelska.

Województwo lubelskie w latach 1946-1950

Województwo lubelskie w latach 1946-1950

• Stolica: Lublin
• Powiaty: m. Lublin, bialski, biłgorajski, chełmski, hrubieszowski, kraśnicki, janowski, krasnostawski, lubartowski, lubelski, łukowski, puławski, radzyński, siedlecki, tomaszowski, węgrowski, włodawski, zamojski.
• Główne miasta: Biała Podlaska, Biłgoraj, Chełm, Dęblin, Hrubieszów, Krasnystaw, Kraśnik, Lubartów, Łęczna, Łuków, Włodawa, Puławy, Siedlce, Zamość.

Województwo lubelskie w latach 1950-1975

Województwo lubelskie w latach 1950-1975

• Powiaty: m. Lublin, bełżycki, bialski, biłgorajski, bychawski, chełmski, hrubieszowski, kraśnicki, janowski, krasnostawski, lubartowski, lubelski, łukowski, puławski, radzyński, tomaszowski, włodawski, zamojski.
• Główne miasta: Biała Podlaska, Świdnik, Biłgoraj, Chełm, Dęblin, Hrubieszów, Kraśnik, Lubartów, Łuków, Włodawa, Puławy, Zamość i Tomaszów Lubelski.

Województwo lubelskie od 1999

W 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej powstało nowe województwo rządowo-samorządowe z obszaru województw lubelskiego, chełmskiego, zamojskiego oraz części bialskopodlaskiego, siedleckiego i tarnobrzeskiego.

Podział administracyjny

Na terenie województwo znajdują się 4 miasta na prawach powiatu, 20 powiatów, 213 gmin, 3645 sołectw i 4206 wsi.^{[potrzebne źródło]}

Dane na rok 2009 wg GUS, w przybliżeniu do jedności.

Herb	Nazwa	Rodzaj powiatu	Siedziba	Powierzchnia (km²)	Ludność	Gęstość zaludnienia (osób/km²)
	Biała Podlaska	m. na prawach powiatu	-	49	57780	1179,18
	Chełm	m. na prawach powiatu	-	35	67702	1934,34
	Lublin	m. na prawach powiatu	-	147	350462	2384,1
	Zamość	m. na prawach powiatu	-	30	66530	2217,67
	bialski	ziemski	Biała Podlaska	2755	113338	41,14
	biłgorajski	ziemski	Biłgoraj	1681	103623	61,64
	chełmski	ziemski	Chełm	1887	79131	41,93
	hrubieszowski	ziemski	Hrubieszów	1268	67460	53,2
	janowski	ziemski	Janów Lubelski	875	47408	54,18
	krasnostawski	ziemski	Krasnystaw	1031	68148	66,1
	kraśnicki	ziemski	Kraśnik	1005	98858	98,37
	lubartowski	ziemski	Lubartów	1289	89975	69,8
	lubelski	ziemski	Lublin	1680	143466	85,4
	łęczyński	ziemski	Łęczna	637	57148	89,71
	łukowski	ziemski	Łuków	1394	108075	77,53
	opolski	ziemski	Opole Lubelskie	810	62372	77
	parczewski	ziemski	Parczew	952	36036	37,85
	puławski	ziemski	Puławy	934	116028	124,23
	radzyński	ziemski	Radzyń Podlaski	965	61026	63,24
	rycki	ziemski	Ryki	615	58434	95,01
	świdnicki	ziemski	Świdnik	468	72446	154,8
	tomaszowski	ziemski	Tomaszów Lubelski	1489	87148	58,53
	włodawski	ziemski	Włodawa	1256	39662	31,58
	zamojski	ziemski	Zamość	1870	109576	58,6

Podregiony statystyczne

Województwo lubelskie składa się z 4 podregionów statystycznych (GUS) - zgodnych ze standardem NUTS Unii Europejskiej:

• podregion lubelski (kod 314) obejmuje 1 miasto na prawach powiatu i 4 powiaty: Lublin, powiat ziemski lubelski, powiat świdnicki, powiat lubartowski oraz powiat łęczyński
• podregion bialski (kod 311) obejmuje 1 miasto na prawach powiatu i 4 powiaty: Biała Podlaska, powiat ziemski bialski, powiat radzyński, powiat parczewski oraz powiat włodawski
• podregion chełmsko – zamojski (kod 312) obejmuje 2 miasta na prawach powiatu i 6 powiatów: Chełm, Zamość, powiat ziemski chełmski, powiat ziemski zamojski, powiat hrubieszowski, powiat biłgorajski, powiat tomaszowski oraz powiat krasnostawski
• podregion puławski (kod 315) obejmuje 6 powiatów: powiat puławski, powiat łukowski, powiat rycki, powiat opolski, powiat kraśnicki oraz powiat janowski

Miasta

W województwie lubelskim są 42 miasta, w tym 4 miasta na prawach powiatów. Podkreślone zostały siedziby powiatów ziemskich a wytłuszczone miasta na prawach powiatu.

Lp.	Herb	Miasto	Ludność	Powierzchnia (km²)	Gęstość zaludnienia (os./km²)
1.		Lublin	350462	147	2377
2.		Chełm	67693	35,28	1918,7
3.		Zamość	66519	30,34	2193
4.		Biała Podlaska	57790	49,40	1168,4
5.		Puławy	49066	50,61	969,5
6.		Świdnik	40050	20,35	1968
7.		Kraśnik	35642	25,52	1397
8.		Łuków	31120	35,75	852,2
9.		Biłgoraj	27341	21,10	1295
10.		Lubartów	22793	13,92	1648
11.		Łęczna	21084	19	1110
12.		Tomaszów Lubelski	19991	13,29	1506
13.		Krasnystaw	19808	42,13	470,6
14.		Hrubieszów	18350	33,03	578,6
15.		Dęblin	17665	38,33	461
16.		Międzyrzec Podlaski	17088	20,03	853,1
17.		Radzyń Podlaski	16047	19,31	831
18.		Włodawa	13918	17,97	756
19.		Janów Lubelski	11963	14,84	808
20.		Parczew	10228	8,05	1277
21.		Poniatowa	9644	15,26	632
22.		Ryki	9636	27,22	354
23.		Opole Lubelskie	8739	15,12	578
24.		Józefów	2418	5	484
25.		Bełżyce	6958	23,46	297
26.		Terespol	6001	10,11	594
27.		Bychawa	5297	6,69	791,8
28.		Szczebrzeszyn	5255	29,12	180
29.		Rejowiec Fabryczny	4474	14,28	313
30.		Nałęczów	4200	13,82	303,9
31.		Kazimierz Dolny	3485	30,44	114,49
32.		Kock	3484	16,78	208
33.		Tarnogród	3396	10,69	318
34.		Zwierzyniec	3297	4,82	684
35.		Krasnobród	3075	6,99	430
36.		Stoczek Łukowski	2718	9,15	297
37.		Annopol	2654	7,73	343
38.		Piaski	2634	8,43	312
39.		Łaszczów	2341	5,01	467
40.		Ostrów Lubelski	2206	29,77	75
41.		Tyszowce	2144	18,52	116
42.		Frampol	1408	4,67	301

Demografia

Dane z 30 czerwca 2010 r.:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	2 154 892	100	1 111 364	51,57	1 043 528	48,43
powierzchnia	25 122,49 km²
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	86,78		44,24		41,54

Gospodarka

PGE Elektrociepłownia Lublin-Wrotków Sp. z o.o. przy ul. Inżynierskiej w Lublinie (widok od ul. Diamentowej)

Lubella SA przy ul. Wrotkowskiej w Lublinie

Herbapol Lublin SA przy ul. Diamentowej w Lublinie (widok od ul. Romera)

W 2009 r. produkt krajowy brutto woj. lubelskiego wynosił 51,1 mld zł, co stanowiło 3,8% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 23,6 tys. zł (67,2% średniej krajowej), co plasowało lubelskie na ostatnim miejscu względem innych województw.

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. lubelskiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3272,35 zł, co lokowało je na 10. miejscu względem wszystkich województw.

W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 132,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 14,1% do aktywnych zawodowo.

W 2010 r. produkcja sprzedana przemysłu w woj. lubelskim wynosiła 24,5 mld zł, co stanowiło 2,5% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w lubelskim wynosiła 5,2 mld zł, co stanowiło 3,2% tej sprzedaży Polski.

Przemysł

Zasoby surowców mineralnych

• Węgiel kamienny w okolicach Łęcznej, Puchaczowa, Bogdanki,^{[potrzebne źródło]} obecnie wydobywany w jednej kopalni – KWK Bogdanka
• Niewielkie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego m.in. w okolicach Lublina (Minkowice, Ciecierzyn, okolice Abramowa) oraz w pobliżu Zamościa – obecnie wyeksploatowane.^{[potrzebne źródło]}
• Wapienie – tereny Roztocza Zachodniego i Środkowego^{[potrzebne źródło]}
• Opoki i margle na obszarze na zachód od Chełma (m.in. kopalnie odkrywkowe w Rejowcu), a także nad brzegami Wisły – kamieniołomy obecnie zamknięte.^{[potrzebne źródło]}

Środowisko i jego ochrona

Duże kompleksy leśne: Lasy Janowskie i Puszcza Solska tworzące zwarty ciąg w południowej części regionu, Lasy Sobiborskie, Włodawskie i Parczewskie na wschodzie oraz Lasy Kozłowieckie i Łukowskie na północ od Lublina. Mają tu granice zasięgów takie gatunki drzew jak np.: buk pospolity, jodła pospolita, dąb bezszypułkowy.

Obok Roztoczańskiego Parku Narodowego jest obszar Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego – jedynego pojezierza w Polsce znajdującego się poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia. W 2002 r. obszarowi temu UNESCO nadało status Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Polesie Zachodnie". W centralnej części tego rezerwatu znajduje się Poleski Park Narodowy. Docelowo będzie to jeden z nielicznych na świecie trójpaństwowych rezerwatów biosfery: polsko-ukraińsko-białoruski.

Na terenie województwa lubelskiego znajdują się dwa parki narodowe:

1. Poleski Park Narodowy
2. Roztoczański Park Narodowy

17 parków krajobrazowych:

1. Chełmski Park Krajobrazowy
2. Kazimierski Park Krajobrazowy
3. Kozłowiecki Park Krajobrazowy
4. Krasnobrodzki Park Krajobrazowy
5. Krzczonowski Park Krajobrazowy
6. Nadwieprzański Park Krajobrazowy
7. Park Krajobrazowy Lasy Janowskie
8. Park Krajobrazowy Podlaski Przełom Bugu
9. Park Krajobrazowy Pojezierze Łęczyńskie
10. Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej
11. Poleski Park Krajobrazowy
12. Południoworoztoczański Park Krajobrazowy
13. Skierbieszowski Park Krajobrazowy
14. Sobiborski Park Krajobrazowy
15. Strzelecki Park Krajobrazowy
16. Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy
17. Wrzelowiecki Park Krajobrazowy

Nauka i oświata

Uczelnie wyższe

• Lublin
  • Katolicki Uniwersytet Lubelski
  • Lubelska Szkoła Biznesu
  • Politechnika Lubelska
  • Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej
  • Uniwersytet Medyczny w Lublinie
  • Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
  • Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie
  • Wyższa Szkoła Nauk Społecznych w Lublinie
  • Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji
  • Wyższa Szkoła Społeczno-Przyrodnicza w Lublinie
• Biała Podlaska
  • AWF w Warszawie, Zamiejscowy Wydział Wychowania Fizycznego w Białej Podlaskiej
  • Państwowa Szkoła Wyższa w Białej Podlaskiej
  • Filia UMCS przy Podlaskiej Fundacji Wspierania Talentów
  • Filia Politechniki Radomskiej, Wydział Transportu.
• Biłgoraj
  • Filia UMCS
• Chełm
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Chełmie
  • Wyższa Szkoła Stosunków Międzynarodowych i Komunikacji Społecznej w Chełmie
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych
  • Medyczne Studium Zawodowe imienia Władysławy Szoc w Chełmie
  • Szkoła Wyższa imienia Bogdana Jańskiego Wydział Zamiejscowy w Chełmie
• Dęblin
  • Wyższa Szkoła Oficerska Sił Powietrznych w Dęblinie (WSOSP)
• Łuków
  • Wyższa Szkoła Biznesu i Administracji w Łukowie
• Puławy
  • Puławska Szkoła Wyższa
• Ryki
  • Wyższa Szkoła Umiejętności Pedagogicznych i Zarządzania w Rykach
• Tomaszów Lubelski
  • Zamiejscowy Wydział Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL
• Zamość
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Zamościu
  • Wydział Nauk Rolniczych w Zamościu Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie
  • Wyższa Szkoła Humanistyczno – Ekonomiczna im. Jana Zamoyskiego z siedzibą w Zamościu
  • Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji
  • Zespół Kolegiów Nauczycielskich w Zamościu

Administracja

Samorząd

Organem uchwałodawczym jest Sejmik Województwa Lubelskiego, składający się z 33 radnych. Sejmik wybiera organ wykonawczy województwa, którym jest Zarząd Województwa Lubelskiego, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem. Siedzibą sejmiku województwa jest Lublin. Obecnie Marszałkiem Województwa Lubelskiego jest Krzysztof Hetman.

Administracja rządowa

Organem administracji rządowej jest Wojewoda Lubelski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Lublin.

Wojewodowie Lubelscy:

Nr	Wojewoda	Okres urzędowania		Premier
		od	do
1	Krzysztof Michalski	01.01.1999	18.02.2000	Jerzy Buzek
2	Waldemar Dudziak	28.02.2000	22.10.2001
3	Andrzej Kurowski	22.10.2001	07.12.2005	Leszek Miller i Marek Belka
4	Wojciech Żukowski	07.12.2005	29.11.2007	Kazimierz Marcinkiewicz
				Jarosław Kaczyński
5	Genowefa Tokarska	29.11.2007		Donald Tusk

Architektura

Pałac w Kozłówce

Kamienice Przybyłów pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem w Kazimierzu Dolnym

Liczne pałace znajdują się w Lublinie.

Obiekty sakralne

Najwięcej obiektów o charakterze sakralnym znajduje się w Lublinie.

Protestancką architekturę sakralną reprezentuje luterański kościół św. Trójcy w Lublinie, a także ruiny zboru kalwińskiego w Piaskach oraz Wieża Ariańska w Wojciechowie. Prawosławie jest reprezentowane przez cerkiew Przemienienia Pańskiego w Lublinie, zaś grekokatolicyzm – przez drewnianą cerkiew Narodzenia NMP na terenie Muzeum Wsi Lubelskiej.

Żydowską architekturę reprezentuje w Lublinie talmudyczna uczelnia Jeszywas Chachmej Lublin, natomiast poza Lublinem synagogi, m.in. w Łęcznej, Kraśniku i Kazimierzu Dolnym.

Zamki i ich ruiny

W Lublinie mieści się Zamek przy Starym Mieście, z romańskim donżonem. Obecnie w obrębie Lublina znajdują się również ruiny zamku w Jakubowicach Murowanych. W Kazimierzu Dolnym mieszczą się ruiny zamku z XVI w. oraz baszta obronna z XIV w. W pobliskiej Bochotnicy znajdują się pozostałości niewielkiego zamku Firlejów, zwanego potocznie "zamkiem Esterki". Ruiny zamku mieszczą się również w Zawieprzycach. Także Wieża Ariańska w Wojciechowie i zespół zamkowo-pałacowy w Czemiernikach miały charakter obronny.

Turystyka

Zalew Zemborzycki – miejsce sportu i rekreacji

W lubelskim znajdują się dwie trasy podziemne. W Lublinie funkcjonuje ok. 300-metrowa Lubelska Trasa Podziemna, wiodąca przez piwnice kamienic Starego Miasta.

Regiony turystyczne: Roztocza, Puszczy Solskiej i Lasów Janowskich oraz Polesia Lubelskiego.

Zobacz też

• podział administracyjny Polski 1944-1946
• podział administracyjny Polski 1944-1950
• podział administracyjny Polski 1950-1957
• podział administracyjny Polski 1950-1957
• reforma administracyjna w Polsce (1975)
• podział administracyjny Polski 1975-1998
• reforma administracyjna w Polsce (1999)
• polskie tablice rejestracyjne (wikisource)
• podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Transport

Tabor kolejowy

Województwo lubelskie jest obecnie właścicielem 10 szynobusów, kupionych przez Urząd Marszałkowski.

Tabor kolejowy w Lublinie

ozn. kolejowe	ozn. producenta	numery	liczba	producent
SA103	214Ma	005, 007, 012	3	PESA Bydgoszcz
SA107	211M	001, 002	2	Kolzam
SA134	218Md	015-019	5	ZNTK Mińsk Mazowiecki

Bibliografia

1. Tadeusz Mencel Galicja Zachodnia 1795-1809, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976
2. Władysław Ćwik, Jerzy Reder Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1977
3. Tadeusz Mencel (red.) Dzieje Lubelszczyzny. Tom I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974
4. Aleksander Kierek (red.) Dzieje Lubelszczyzny. Tom II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979