Okrągły Stół (historia Polski)

Obrady Okrągłego Stołu

Rozmowy Okrągłego Stołu – rozmowy prowadzone od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku przez przedstawicieli władz PRL, opozycji solidarnościowej oraz Kościoła. Prowadzone były w kilku miejscach, a ich rozpoczęcie i zakończenie odbyło się w siedzibie Urzędu Rady Ministrów PRL w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie. W obradach wszystkich zespołów brały udział 452 osoby.

Jedno z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii Polski, w wyniku którego rozpoczęły się zmiany ustrojowe Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w tym częściowo wolne wybory do Sejmu, tzw. wybory czerwcowe.

Geneza Okrągłego Stołu

W połowie sierpnia 1988 roku władze PRL rozpoczęły rozmowy z opozycją spowodowane licznymi, trwającymi od kwietnia w różnych regionach Polski protestami społecznymi. Dzięki nim 31 sierpnia w willi MSW na ul. Zawrat w Warszawie odbyło się spotkanie generała Czesława Kiszczaka oraz Lecha Wałęsy, na którym obecny był także biskup Jerzy Dąbrowski oraz sekretarz Komitetu Centralnego Stanisław Ciosek. Kolejne nastąpiło 15 września, oprócz Kiszczaka, Wałęsy i Cioska byli na nim także Andrzej Stelmachowski i ksiądz Alojzy Orszulik.

16 września rozpoczęły się, znane jako rozmowy w Magdalence, rozmowy władz państwowych z przedstawicielami ruchu solidarnościowego i Kościoła podczas których głównym ogniskiem zapalnym była kwestia legalizacji Solidarności. Uzgodniono iż Okrągły Stół postanie w połowie października, a jego tematyką ma być: "model funkcjonowania państwa i życia publicznego, przyspieszenie rozwoju i modernizacja gospodarki narodowej, kształt polskiego ruchu związkowego". Październikowy termin nie został jednak dotrzymany, ponieważ Solidarność nie zgadzała się na warunki rządowe: żądała legalizacji oraz nieingerowania w składzie strony solidarnościowo-opozycyjnej przyszłego Okrągłego Stołu.

27 sierpnia 1988 roku stanowisko premiera objął Mieczysław Rakowski, 14 października został natomiast powołany jego gabinet. W grudniu rozpoczęły się obrady X Plenum Komitetu Centralnego PZPR, podczas którego dyskutowano możliwość rozmów z Solidarnością oraz jej legalizacji. Spowodowały one duży konflikt w partii, w tym zmiany w Biurze Politycznym. Ostatecznie, dzięki naciskowi m.in. Jaruzelskiego i Kiszczaka, przyjęto "Stanowisko X Plenum KC PZPR w sprawie pluralizmu politycznego i związkowego". Umożliwiło to rozpoczęcie przygotowań do obrad Okrągłego Stołu.

27 stycznia 1989 nastąpiło kolejne spotkanie Wałęsy i Kiszczaka, podczas którego ustalono procedurę i zakres obrad oraz ostateczny termin rozpoczęcia.

Przebieg

Obrady toczone były w trzech głównych zespołach:

• ds. gospodarki i polityki społecznej,
• ds. reform politycznych,
• ds. pluralizmu związkowego.

Postanowienia

• utworzenie Senatu z liczbą 100 senatorów; wybory większościowe (po 2 senatorów z każdego województwa, a w woj. warszawskim i katowickim po 3);
• kwotowe wybory do Sejmu – 65% miejsc (299 mandatów) miało być zagwarantowane dla PZPR, ZSL i SD (60%) oraz dla prokomunistycznych organizacji katolików – PAX, UChS i PZKS (5%). Ważny jest fakt, iż liczbę 299 podzielono na 264 i 35, z czego pierwsze były obsadzane w wyniku wyborów w okręgach wielomandatowych, a drugie z tzw. listy krajowej, na której znajdowali się najbardziej znani przedstawiciele partyjni; o pozostałe 35% miejsc (161 mandatów) mieli walczyć w wolnych wyborach kandydaci bezpartyjni;
• utworzenie urzędu Prezydenta PRL, wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe na 6-letnią kadencję;
• zmiana prawa o stowarzyszeniach, która umożliwiłaby rejestrację Solidarności;
• dostęp opozycji do mediów (np. raz w tygodniu półgodzinna audycja w TVP, reaktywowanie "Tygodnika Solidarność");
• przyjęcie "Stanowiska w sprawie polityki społecznej i gospodarczej oraz reform systemowych" jednak bez większych konkretów w sprawie reform gospodarczych.

Uczestnicy obrad plenarnych

W obradach plenarnych oraz w zespołach uczestniczyli:

• pierwsi trzej prezydenci III RP (Lech Wałęsa, Aleksander Kwaśniewski, Lech Kaczyński),
• pięciu późniejszych premierów (Czesław Kiszczak, Tadeusz Mazowiecki, Leszek Miller, Jan Olszewski, Jarosław Kaczyński),
• czterech późniejszych wicepremierów,
• sześciu późniejszych marszałków i wicemarszałków Sejmu i Senatu,
• ponad 75 późniejszych ministrów i wiceministrów,
• ok. 100 późniejszych parlamentarzystów,
• kilku późniejszych prezesów Sądu Najwyższego, Trybunałów, redaktorów naczelnych gazet.

Uczestnicy obrad „Okrągłego Stołu” z podziałem na strony:

Strona rządowo-koalicyjna

Tomasz Adamczuk Norbert Aleksiewicz Stanisław Ciosek Aleksander Gieysztor Wiesław Gwiżdż Marek Hołdakowski Jan Janowski Janusz Jarliński Czesław Kiszczak Zenon Komender Jan Karol Kostrzewski Mikołaj Kozakiewicz Bogdan Królewski Aleksander Kwaśniewski Maciej Manicki

Harald Matuszewski Leszek Miller Alfred Miodowicz Kazimierz Morawski Jerzy Ozdowski Anna Przecławska Tadeusz Rączkiewicz Jan Rychlewski Władysław Siła-Nowicki Zbigniew Sobotka Romuald Sosnowski Stanisław Wiśniewski Jan Zaciura Edward Zgłobicki

Strona solidarnościowo-opozycyjna

Stefan Bratkowski Zbigniew Bujak Władysław Findeisen Władysław Frasyniuk Bronisław Geremek Mieczysław Gil Aleksander Hall Jacek Kuroń Władysław Liwak Tadeusz Mazowiecki Jacek Merkel Adam Michnik Alojzy Pietrzyk

Edward Radziewicz Henryk Samsonowicz Grażyna Staniszewska Andrzej Stelmachowski Stanisław Stomma Klemens Szaniawski Jan Józef Szczepański Edward Szwajkiewicz Józef Ślisz Witold Trzeciakowski Jerzy Turowicz Lech Wałęsa Andrzej Wielowieyski

Obserwatorzy kościelni

• ks. Bronisław Dembowski
• bp Janusz Narzyński – biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce
• ks. Alojzy Orszulik

Rzecznicy prasowi

• Janusz Onyszkiewicz
• Jerzy Urban

Uczestnicy obrad w zespole ds. reform politycznych

Strona solidarnościowo-opozycyjna

Bronisław Geremek – przewodniczący, Piotr Baumgart, Ryszard Bender, Zbigniew Bujak, Aleksander Hall, Jarosław Kaczyński, Krzysztof Kozłowski, Marcin Król, Jacek Kuroń,

Bogdan Lis, Tadeusz Mazowiecki, Adam Michnik, Edmund Jan Osmańczyk, Ryszard Reiff, Antoni Stawikowski, Stanisław Stomma, Adam Strzembosz, Janina Zakrzewska.

Strona rządowo-koalicyjna

Janusz Reykowski – przewodniczący, Jan Banaszkiewicz, Jan Błuszkowski, Artur Bodnar, Kazimierz Cypryniak, Zofia Czaja, Andrzej Gdula, Stanisław Gebethner, Mariusz Gulczyński, Jan Jachymek,

Bogdan Królewski, Hieronim Kubiak, Rajmund Moric, Kazimierz Orzechowski, Jan Rychlewski, Karol Szyndzielorz, Jerzy Uziębło, Jerzy Wiatr, Piotr Winczorek, Jan Zaciura, Sylwester Zawadzki.

Uczestnicy obrad w zespole ds gospodarki i polityki społecznej

Strona solidarnościowo-opozycyjna

Witold Trzeciakowski – przewodniczący, Janusz Beksiak, Ryszard Bugaj, Zbigniew Bujak, Mieczysław Gil, Helena Góralska, Krzysztof Hagemejer, Gabriel Janowski, Cezary Józefiak, Andrzej Miłkowski,

Jan Mujżel, Aleksander Paszyński, Jan Rosner, Grażyna Staniszewska, Tomasz Stankiewicz, Andrzej Stelmachowski, Andrzej Topiński, Andrzej Wieczorek, Andrzej Wielowieyski, Irena Wóycicka

Strona rządowo-koalicyjna

Władysław Baka – przewodniczący, Stanisław Długosz, Ryszard Gorycki, Jerzy Gruchalski, Jan Kaczmarek, Józef Kaleta, Grzegorz Kołodko, Jan Kołodziejczak, Wincenty Lewandowski, Maciej Manicki, Wacław Martyniuk,

Józef Okuniewski, Andrzej Olechowski, Kazimierz Olesiak, Antoni Rajkiewicz, Zdzisław Sadowski, Ireneusz Sekuła, Karol Szwarc, Władysław Szymański, Marcin Swięcicki, Mieczysław Wilczek, Henryk Witkowski

Uczestnicy obrad w zespole ds pluralizmu związkowego

Strona solidarnościowo-opozycyjna

Tadeusz Mazowiecki – przewodniczący, Artur Balazs, Władysław Frasyniuk, Lech Kaczyński, Władysław Liwak, Albin Melcer,

Jacek Merkel, Alojzy Pietrzyk, Edward Radziewicz, Edward Szwajkiewicz, Józef Ślisz, Henryk Wujec, Tadeusz Zieliński

Strona rządowo-koalicyjna

Aleksander Kwaśniewski – przewodniczący, Jan Brol, Witold M. Góralski, Ludwik Gracel, Stanisław Jagiełło, Mieczysław Jakubowski, Janusz Jarliński, Jacek Krzyżanowski, Maciej Lubczyński, Stanisław Majewski, Walery Masewicz,

Harald Matuszewski, Lesław Nawacki, Kazimierz Obsadny, Janusz Pawłowski, Tadeusz Rączkiewicz, Walerian Sanetra, Władysław Serafin, Romuald Sosnowski Anatol Wasiljew, Stanisław Wiśniewski, Jan Wołek.

Obserwator z ramienia Międzynarodowego Biura Pracy MOP

Witold Nawrocki

Zobacz też

• Strajki w Polsce 1988
• Rozmowy w Magdalence
• Wybory parlamentarne w Polsce w 1989 roku

Bibliografia

• Andrzej Garlicki: Rycerze Okrągłego Stołu. Wyd. Czytelnik, Warszawa 2004, ss. 250. ISBN 83-07-02970-8
• Okrągły Stół. Opracował Krzysztof Dubiński. Wyd. Krajowa Agencja Promocyjna, Warszawa 1999, ss. 576. ISBN 83-88074-01-6
• Postanowienia Okrągłego Stołu. Wyd. NSZZ „Solidarność” Region Warmińsko-Mazurski, Olsztyn 1989, ss. 272.
• Krzysztof Dubiński: Magdalenka. Transakcja epoki. Notatki z poufnych spotkań Kiszczak-Wałęsa. Wyd. Sylwa, Warszawa 1990, ss. 223. ISBN 83-85167-06-4
• Konstanty Gebert: Mebel. Wyd. Aneks, Londyn 1990, ss. 119. ISBN 0 906601 73 8
• Mariusz Gulczyński: Kreowanie demokracji. Z dysput o celach i metodach polskiej transformacji. Wyd. ALMAMER Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa 2008, ss. 309 (lub 341). ISBN 978-83-60197-67-7
• Peter Raina: Droga do „Okrągłego Stołu”. Zakulisowe rozmowy przygotowawcze. Wyd. von borowiecky, Warszawa 1999, ss. 371. ISBN 83-87689-09-2