Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony.jpg&filetimestamp=20100405215219)
Ochrona przyrody w Polsce – system prawny, formy ochrony oraz działania z zakresu ochrony przyrody realizowane na terenie Polski.
Spis treści |
Pierwsze ograniczenia prawne, dziś interpretowane jako przepisy chroniące przyrode, pojawiły się już na początku istnienia państwa polskiego. Poczatkowo miały one jednak głównie znaczenie praktyczne – umożliwiały zachowanie na potrzeby królów i innych możnowładców cennych zasobów środowiska przyrodniczego, w tym przede wszystkim grubej zwierzyny łownej. Na przestrzeni wieków następowała ewolucja w kierunku prowadzenia ochrony z pobudek konserwatorskich, estetycznych, historycznych i naukowych.
.jpg&filetimestamp=20110123153654)
W XI wieku Bolesław I Chrobry ograniczył polowania na bobry[1]. Najstarszym polskim dokumentem dotyczącym ograniczenia niekontrolowanego wykorzystania zasobów naturalnych jest Statut wiślicki (1347) wprowadzający kary za wyrąb dębów oraz drzew owocowych w cudzych lasach. Za panowania Władysława Jagiełły wprowadzono też ograniczenia w wyrębie i eksporcie drewna cisowego[2] oraz ustanowiono okres ochronny dla zwierzyny łownej trwający od 23 kwietnia do końca żniw[3]. W 1523 roku Zygmunt Stary unormował prawnie ochrone tura, żubra, bobra, sokoła wędrownego i łabędzi, a Stefan Batory w 1578 roku wydał dekret wprowadzający podczas tarła okresy ochronne dla ryb oraz zakazujący stosowania do ich połowu pewnych typów narzędzi, w tym sieci o zbyt drobnych oczkach[3][4].
W Polsce działania mające na celu ochronę przyrody mają długą, wywodzącą się ze średniowiecza tradycję, jednak przemyślane i planowe działania oparte na naukowych podstawach podjęto na szerszą skalę dopiero w XX wieku. Po zakończeniu I wojny światowej, w 1919 roku została powołana Państwowa Tymczasowa Komisja Ochrony Przyrody przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Organ ten, w 1926 roku został przekształcony w Państwową Radę Ochrony Przyrody. Na stanowisko przedstawiciela ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ds. ochrony przyrody został wybrany profesor Władysław Szafer[5][6].
W 1928 roku powstała, z inicjatywy Państwowej Rady Ochrony Przyrody – Liga Ochrony Przyrody[6].
Po zakończeniu I wojny światowej w Polsce było 39 rezerwatów przyrody (1469 ha powierzchni)potrzebne źródło. W wyniku działań Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz jej współpracowników w okresie międzywojennym uchwalono pierwsza w Polsce ustawe o ochronie przyrody (1934), utworzono 4500 pomników przyrody i 180 rezerwatów. Do 1939 roku powołane też sześć obszarów chronionych nazywanych parkami narodowymi – Białowieski (1932), Pieniński (1932), Wielkopolski, Babiogórski i Tatrzański oraz Park Narodowy w Czarnohorze w Karpatech Wschodnich. Nie wszytkie one jednak, ze względu na mała powierzchnie i brak odpowiedniej administracji, odpowiadały dzisiejszej definicji parku narodowego[5].
W okresie PRLu problemy ochrony przyrody wyszły poza gabinety specjalistów i dotarły do wszystkich obywateli. Wielki w tym udział miała Liga Ochrony Przyrody wraz ze swym miesięcznikiem Przyroda Polska. Wielkim sprzymierzeńcem stały się Lasy Państwowe. Powołano łącznie 23 parki narodowe, ponad 100 parków krajobrazowych oraz znacznie zwiększono liczbę rezerwatów i pomników przyrodypotrzebne źródło.
Zgodnie z obowiązującą aktualnie Ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody celem ochrony przyrody w Polsce jest[7]:
Do najważniejszych powodów, dla których stosuje się ochronę przyrody, należąpotrzebne źródło:
Niektóre akty prawne regulujące ochronę przyrody w Polsce to obecnie lub dawniej to[8]:
Część zapisów wyżej wymienionych ustaw i rozporządzeń wynika z podpisanych przez Polske porozumień międzynarodowych oraz dwóch dyrektyw Unii Europejskiej, definujących działanie programu Natura 2000[8].
Ochronę przyrody w imieniu Ministra Środowiska nadzoruje jeden z wiceministrów pełniący funkcję Głównego Konserwatora Przyrody, zaś w województwach – Wojewódzcy Konserwatorzy Przyrody.
Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 roku ustanowiła dziesięć form ochrony przyrody. Poza ochroną gatunkową roślin, zwierząt i grzybów są to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, użytki ekologiczne, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe[7]. Liczbę i łączną powierzchnie obiektów poszczególnych typów według danych z 2010 roku przedstawia tabela (powierzchnie niektórych obiektów, zwłaszcza obszarów Natura 2000, mogą pokrywać się z innymi obiektami)[21]:
| Forma ochrony | Liczba obiektów[21] | Łączna powierzchnia (ha)[21] |
|---|---|---|
| parki narodowe | 23 | 325646 |
| rezerwaty przyrody | 1463 | 164202 |
| parki krajobrazowe | 121 | 2607478 |
| obszary chronionego krajobrazu | 386 | 7075464 |
| obszary Natura 2000 | 967 | 9362632 |
| użytki ekologiczne | 6877 | 51030 |
| zespoły przyrodniczo-krajobrazowe | 318 | 93464 |
| stanowiska dokumentacyjne | 155 | 885 |
| pomniki przyrody | 36293 | – |
Podstawowym składnikiem systemu ochrony są 23 polskie parki narodowe. W obrębie parków, których łączna powierzchnia zajmuje blisko 3300 km² (w tym ponad 100 km² wód przybrzeżnych Bałtyku), wydzielono na obszarze 680 km² strefy ochrony ścisłej, gdzie nie dochodzi do ingerencji człowieka w działanie ekosystemów[21]. Na pozostałych terenach pracownicy parków i naukowcy wspierają odradzanie się naturalnej przyrody.
.JPG&filetimestamp=20100825225445)
Mniejszymi, chociaż równie cennymi obiektami przyrodniczymi są rezerwaty przyrody. Jest ich w Polsce ponad 1450 i zajmuja powierzchnie około 1600 km²[21].
Innym ważnym składnikiem jest 120 parków krajobrazowych o łącznej powierzchni 24 500 km², a zasadniczą różnicą jest to, że można w nich prowadzić działalność gospodarczą i rolniczą. Z kolei obszary chronionego krajobrazu o łącznej powierzchni 71 400 km² są łącznikiem w systemie ochrony tak, że stanowi on ciągłość. Chroni się także niewielkie odizolowane obszary (tzw. użytki ekologiczne), mniejsze fragmenty pięknych krajobrazów zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, a także pojedyncze obiekty – pomniki przyrody i stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej.
W 2004 r. rozpoczęto też wprowadzanie w Polsce europejskiej formy ochrony przyrody – obszarów Natura 2000, na których chroni się te elementy przyrody, które są zagrożone w skali Europy. Docelowo takie obszary obejmą prawdopodobnie ok. 15-20% powierzchni kraju.
Niezmiernie ważnym dopełnieniem w systemie ochrony przyrody jest gatunkowa ochrona zwierząt, grzybów i roślin.
Ważnymi osiągnięciami polskiego systemu ochrony przyrody jest odbudowa krajowych populacji między innymi takich gatunków jak żubr, bóbr europejski, łabędź niemy, sokół wędrowny czy też łoś[22][23][24].
