Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
| Nawałnik maderski | |
| Oceanodroma castro[1] | |
| (Harcourt, 1851) | |
 |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | ptaki |
| Podgromada | Neornithes |
| Nadrząd | neognatyczne |
| Rząd | rurkonose |
| Rodzina | nawałniki |
| Rodzaj | Oceanodroma |
| Gatunek | nawałnik maderski |
| Synonimy | |
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |
 |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Nawałnik maderski (Oceanodroma castro) – gatunek małego ptaka morskiego z rodziny nawałników (Hydrobatidae). Zasiedla różne obszary, zależnie od pory roku; poza okresem lęgowym przebywa na otwartym morzu.
Miejsca lęgowe znajdują się we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, na Berlenga Grande i na Azorach (z wyjątkiem głównych wysp).
Długość ciała wynosi 19–20 cm, masa ciała 33-67 g. Ciemno ubarwiony, ale ma biały kuper. Gatunek podobny jest do oceannika żółtopłetwego, nawałnika dużego oraz nawałnika burzowego.
Żeruje w nocy, zjada małe ryby, kałamarnice, skorupiaki, tłuste części padliny zwierząt morskich oraz odpadki. Najprawdopodobniej lokalizuje zdobycz za pomocą węchu.
W okresie lęgowym składa jedno jajo, kształtem i barwą identyczne jak jajo nawałnika dużego. Oboje rodzice wysiadują na zmianę przez 38–42 dni i zmieniają się co 2-6 dni.
Spis treści |
Gatunek został opisany w 1851 przez angielskiego przyrodnika Harcourta pod nazwą Thalassidroma castro w dziele A Sketch of Madeira (dosł. Zarys Maderów) na stronie 123. Okaz typowy pochodził z Ilhas Desertas[4]. Obecną nazwę otrzymał w 1934 roku od niemieckiej ornitolożki Marii Emilii Snethlage[2].
Cechy morfologiczne i behawioralne wskazywały na istnienie dwóch odmiennych fenotypowo populacji nawałników maderskich – rozmnażające się w porze ciepłej i w porze chłodnej[5]. Późniejsze badania wykazały, że ptaki z jednej populacji nie rozpoznają głosów ptaków należących do drugiej[6]. Również analizy genetyczne wskazywały na istotne różnice pomiędzy nimi, dlatego w 2008 roku Mark Bolton i współpracownicy opisali populację rozmnażającą się w porze ciepłej jako odrębny gatunek – nawałnik azorski (Oceanodroma monteiroi)[7].
W starszych klasyfikacjach nawałnik maderski bywał uznawany za monotypowy[1], jednak nowsze sugerują, że O. castro obejmuje co najmniej pięć gatunków kryptycznych, występujących na pokrywających się obszarach[8] i różniących się m.in. okresem lęgowym[9]. Pomiędzy populacjami atlantyckimi a pacyficznymi oraz pomiędzy wszystkimi pacyficznymi występują stałe różnice w haplotypie. Nawałniki występujące w Republice Zielonego Przylądka i na Galapagos należą do odrębnych kladów, które oddzieliły się od pozostałych populacji nie później, niż 150 000 lat temu[10]. Cztery nawałniki maderskie złapane w Zatoce Gwinejskiej były znacznie większe i miały w mniejszym stopniu biało zabarwiony kuper, co sugeruje, że należą one do odrębnego, nieopisanego dotąd podgatunku[4]. Niekiedy za podgatunki nawałnika maderskiego uważa się gatunki Oceanodroma jabejabe oraz nawałnika azorskiego[11].
Etymologia nazwy naukowej: Nazwa rodzajowa, Oceanodroma, oznacza „oceanicznego biegacza”. Pochodzi od greckich słów οκεανος (okeanos), oznaczającego ocean, oraz δροηоς (dromos) oznaczającego bieganie. Odnosi się ona do chodzenia i biegania po powierzchni wody w trakcie lądowania na niej. Nazwa gatunkowa castro pochodzi od lokalnej nazwy tego ptaka na Maderach na Ilhas Desertas, Roque de Castro[12]. Lokalna nazwa na wyspie Kaua'i to 'Akē'Akē[13].
Nawałnik maderski jest wielkości szpaka zwyczajnego. Długość ciała wynosi 19–21 cm, a rozpiętość skrzydeł 45 cm[14][15][16]. Dziób mierzy łącznie z tubką 40,4 mm, sama tubka 5,5 mm[17]. Długość skrzydła samca mieści się w granicach 144 i 158 mm, samicy zaś 149–160 mm. Długość ogona wynosi od 64–76 cm, natomiast samego tułowia 21–24 cm[18]. Masa ciała jest taka sama u obu płci i wynosi 33–67 g[19]. Nawałniki azorskie, klasyfikowane przez niektórych jako podgatunek nawałnika maderskiego, są przeważnie o około 10% lżejsze, jednak mają dłuższe skrzydła i ogony[5].
Nie występuje dymorfizm płciowy[20]. Ciemno ubarwiony nawałnik. Upierzenie dorosłych osobników niezmienne, przez cały rok ciemnobrązowe z białym kuprem. Na wierzchu skrzydeł, przez pokrywy drugorzędowe, biegnie niewyraźny, jasny pas. Lotki i sterówki ciemniejsze, niż reszta upierzenia. Tęczówki mają barwę brązową, dziób i nogi czarne. Młode osobniki przypominają dorosłe[16][18].
Nawałnik maderski przypomina oceannika żółtopłetwego, nawałnika dużego[21] oraz nawałnika burzowego. Mocniej zbudowany od tych gatunków[21]. Jasny pas na wierzchu skrzydeł jest mniej widoczny, niż u tych gatunków. Ogon jest lekko rozwidlony, jednakże często wydaje się równo ścięty. W locie nogi nie wystają za ogon. Biały kuper zdaje się być szerszy i bardziej prostokątny od białych kuprów powyższych gatunków[16]. Płytkie uderzenia skrzydeł, lot szybowy podobny jak u burzykowatych[20].
Na lądzie spędza tylko okres lęgowy. Poza tym na morzu[16].
Nawałnik maderski wyprowadza lęgi we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego na Berlenga Grande i Azorach (z wyjątkiem głównych wysp, patrz niżej). Zalatuje także na Wyspę Wniebowstąpienia oraz na Wyspę Świętej Heleny. Ponadto gniazduje na wschodnich wybrzeżach Japonii, Hawajach (tylko wyspa Kauai i być może Maui; znaleziono tam młode, ale nie gniazda czy jaja[22]), a także na Galapagos[23]. Występował również na Wyspach Kanaryjskich, głównych wyspach Azorów oraz wyspie Hawaiʻi, gdzie wyginął z powodu introdukcji drapieżników[24]. Przypuszcza się, że występował na wszystkich większych wyspach Hawajskich, jego skamieniałości znaleziono na O'ahu i Moloka'i[22]. Sporadycznie pojawia się w Antigui i Barbudzie, Kanadzie, Francji, na Kubie, w Ghanie, Izraelu, Rosji oraz na Wyspach Brytyjskich[3]. W Polsce nie odnotowano[25].
Nawałnik maderski odżywia się nocą. Aby złapać zdobycz, zanurza się, trzymając się na skrzydłach. Często uderza w wodę stopami. W trakcie żerowania woli przebywać w cieplejszych obszarach oceanów. Może się to wiązać z głębokością albo wypływem wód głębinowych. Pożywienie stanowią małe ryby, kałamarnice, skorupiaki, tłuste części padliny zwierząt morskich oraz odpadki. Wg danych z Galapagos zjadane ryby mają długość 37–50 mm. Z zebranych tam 15 żołądków w 14 odnaleziono fragmenty rybich oczu, w 4 resztki głowonogów, a w kolejnym znajdowały się 3–4 gramy kałamarnic z grupy Myopsida[26].
W okresie lęgowym aktywny wyłącznie w nocy. Zapobiega to drapieżnictwu ze strony mew i wydrzyków. Jak u większości petreli, jego chód ograniczony jest tylko do szurających kroków do nory. Dotychczasowe obserwacje nie wykazały, aby nawałnik maderski nurkował głębiej, niż 85 cm[27]. W okresie lęgowym rzadko oddala się od lądu[28]. Lata płynnie, choć czasami nierówno[14]. Najprawdopodobniej ptak lokalizuje zdobycz zapachem. Często pływa i nurkuje[29].
Na morzu nie odzywa się. W okolicach gniazda wydaje stanowcze, chrapliwe wicka, wicka przeplatane rytmicznym, mruczącym wirra, wirra. W norze odzywa się przeciągłym zawodzeniem[16][30]. Zarówno samce, jak i samice wydają trzy typy odgłosów – nawoływania „w locie”, „norowe” i „wysokie” (ang. Flight Call, Burrow Call i High Call). Dwa pierwsze różnią się w zależności od płci ptaka, który go wydaje, a trzeci („wysoki”) – nie[31].
Lęgi wyprowadza dwa razy, na wiosnę i na jesień. Gniazduje w małych koloniach[16]. Swoje gniazdo zaczyna budować w kwietniu, umieszcza je na klifie: w szczelinie skalnej albo dziurze, w miejscu niedostępnym dla drapieżników. Jaja zaczyna składać w maju lub czerwcu. Do gniazda zbliża się dopiero po zmroku[16][26].
Składa tylko jedno jajo. Kształtem i barwą jest identyczne jak jajo nawałnika dużego (O. leucorhoa)[32]. Ma kształt eliptyczny albo o owalnym zarysie, błyszczące, średnio gładkie. Barwy białej, jeden z końców zawsze w drobne, różowawe plamki. Trzy okazy jaj Oceanodroma castro znajdują się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Mają one wymiary około 3,3x2,38 cm, 3,2x2,43 cm oraz 3,25x2,46 cm[32]. Oboje rodzice wysiadują na zmianę przez 38–42 dni. Zmieniają się przy tej czynności co 2–6 dni[15]. Młode opuszczają gniazdo po 63–73 dniach. Na Galapagos są w pełni opierzone po około 70 dniach, na Wyspie Wniebowstąpienia po 64[33]. Świeżo po opierzeniu ważą około 49 g[26][22]. Sukces lęgowy sprawdzany w dwóch miejscach wynosił 30%-33%[33].
W sporządzanej przez IUCN Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych nawałnik maderski jest klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern)[3]. W Europie ma jednak status narażonego (VU – Vurnerable)[34]. Według danych z Hawajów jest tam zagrożony wyginięciem (EN – Endangered)[26].
Introdukowane na Hawaje drapieżniki, które zagrażają nawałnikowi maderskiemu, to: szczury (Rattus), koty domowe (Felis catus), mangusty złociste (Herpestes javanicus, syn. H. auropunctatus), płomykówki (Tyto alba)[26], mewy srebrzyste (Larus argentatus), uszatki zwyczajne (Asio otus) oraz myszy domowe (Mus musculus)[35]. Na Oceanodroma castro polują także wprowadzone na Madery uszatki błotne (Asio flammeus)[36]. Niekorzystny wpływ na populację ma też niszczenie środowisk oraz zakłócające spokój ptaków campingi w okolicach miejsc lęgowych[35].
Wg Załącznika I Dyrektywy Ptasiej wymaga szczególnych środków ochronnych[37]. Do działań ochronnych zaliczyć można ochronę siedlisk, zakaz biwakowania w okolicach kolonii lęgowych, kontrolowanie drapieżników oraz monitoring sukcesu lęgowego[35]. Całkowita liczebność szacowana jest na około 150 000 osobników[23].
Mało jest dostępnych informacji na temat przeżywalności tego gatunku. Nawałniki żyją stosunkowo długo jak na swoje niewielkie rozmiary – większość dożywa 15–20 lat, notowano jednak nawałniki duże, które przeżywały ponad 30 lat. Roczna śmiertelność dorosłych nawałników maderskich wynosi 5–7% na Galapagos i 9% na Wyspie Wniebowstąpienia[26].
