Mikołaj Rej

Mikołaj Rej
Mikołaj Rej
Data i miejsce urodzenia	4 lutego 1505 Żurawno
Data i miejsce śmierci	8 września 1569 Rejowiec
Narodowość	polska
Dziedzina sztuki	literatura
Galeria w Wikimedia Commons
Teksty na Wikiźródłach
Cytaty w Wikicytatach

Mikołaj Rey
Oksza
Rodzice	Stanisław Rej Barbara Herburt
Małżeństwo	Zofia Kosówna (od 1531)
Dzieci	Andrzej Rey Mikołaj Rey (s.Mikołaja) Krzysztof Rey Anna Dorota Bogumiła Elżbieta Barbara

Pomnik Mikołaja Reja w Rejowcu

Popiersie Mikołaja Reja w Nagłowicach

Tablica pamiątkowa w Nagłowicach

Mikołaj Rej z Nagłowic herbu Oksza, pseud.: Ambroży Korczbok Rożek; Adrianus Brandenburgensis; Doctor Civitatis Lublinensis; Doktor lubelski Adrian Brandenburczyk; Albertus Branderburgensis; Andrych, twój dobry towarzysz; Jakób Podwysocki Pherrat(?); Joachim Heller, mistrz norymberski; Ks. Jan, kaznodzieja z Waśniewa; Wojciech Kaszota(?); Andrzej Trzecieski(?), (ur. 4 lutego 1505 w Żurawnie pod Haliczem, zm. między 8 września a 5 października 1569 w Rejowcu) – polski poeta i prozaik renesansowy, tłumacz, a także polityk i teolog ewangelicki. Choć nie był humanistą w naukowym rozumieniu tego słowa, zawdzięcza się mu upowszechnienie idei humanitas w polskiej kulturze. Długo uznawano go za "ojca literatury polskiej", przez wielbicieli nazywany także – za sprawą moralitetu Wizerunek – "polskim Dantem". Pomimo znaczącego wkładu, jaki przypisuje się Rejowi w rozważaniach na temat początków literatury narodowej, zdaniem wielu współczesnych badaczy pozostaje on twórcą wciąż niepoznanym. Większość obiegowych opinii na temat Reja w dalszym ciągu pochodzi z błędnego wizerunku "rubasznego, niewykształconego prostaka", jaki przypisała mu tradycja.

Twórczość Mikołaja Reja jest bogata i różnorodna, na ogół podporządkowana przesłaniu etycznemu ("przykładne życie") i religijnemu ("wieczne zbawienie"). W porządku chronologicznym widoczne jest w niej przejście od dialogu i moralitetu, które odpowiadały wczesnym buntom poety, do formy speculum, stanowiącej dojrzałą realizację programu pozytywnego, służącego wychowaniu i wskazaniu drogi do zbawienia duszy. Rej jest uważany za mistrza opisu literackiego; nazwany "Brueglem polskiej literatury", z powodu wyjątkowej wyobraźni malarskiej, otwarcie wyrażał pogardę dla humanistycznego estetyzmu, głosząc prymat praktycznego pożytku dzieła literackiego nad jego funkcją artystyczną. Był pierwszym polskim pisarzem – obok Marcina Bielskiego – który łączył rozwój rodzimego języka literackiego z ideą służbie Rzeczypospolitej.

Porównywany jest do Erazma z Rotterdamu, Franciszka Rabelais i Michała de Montaigne'a. Żywe są również badania nad związkami twórczości Reja z średniowieczem.

Biografia

Urodził się w zamożnej rodzinie szlacheckiej w Żurawnie na Rusi Czerwonej jako syn wdowca, Stanisława, i Barbary Herburt (1480-1550, córka Piotra Herburta, wnuczka Jana Herburta z Odnowa, prawnuczka Frydrusza z Chlipel) - wdowy po dziedzicu Żurawińskim, która przedtem poślubiła ok. 1500 r. Balcera Dąbrowskiego. Jej synem z trzeciego małżeństwa, zawartego ze Stanisławem Rejem był późniejszy pisarz Mikołaj Rej.

Mikołaj odebrał fragmentaryczne wykształcenie; najpierw 2 lata w Skalbmierzu, potem kolejne 2 we Lwowie - w 1518 został zapisany w poczet studentów Akademii Krakowskiej, gdzie nie kwapił się do nauki i - jak napisał w swojej biografii - poznał co to dobre towarzystwo. Lata młodzieńcze spędził w nieograniczonej swobodzie na wsi; polował, łowił ryby - zachwycał się światem natury. W 1525 ojciec wysłał Reja na dwór magnacki Andrzeja Tęczyńskiego. Był to moment przełomowy w życiu Reja: zdobywał tam przede wszystkim ogładę towarzyską, uczył się literatury, stylistyki i ortografii. Został sekretarzem Tęczyńskiego. Po śmierci ojca pozostał na wsi i planów dalszej edukacji nie zrealizował. Rej popełniał liczne błędy faktograficzne, używał często wyrażeń wulgarnych. Przypuszczalnie jednak było to ze strony Reja udawanie człowieka prostszego, niż był w rzeczywistości, aby zbliżyć się do narodu i mówić jego codziennym językiem. Rej był utalentowanym samoukiem, który rozwijał rodzimy, "swojski" nurt polskiego odrodzenia.

Był jednym z pierwszych poetów piszących w języku polskim. Założył miasta: Rejowiec i Oksę oraz liczne wsie. Ożenił się z Zofią Kościeniówną z Sędziszowa - siostrzenicą arcybiskupa lwowskiego (1531). Później zetknął się z przedstawicielami reformacji i między rokiem 1541 a 1548 przeszedł na luteranizm, potem na kalwinizm i rozpoczął intensywną działalność religijną. Uczestniczył w synodach, zakładał w swoich dobrach zbory i szkoły. Toczył spory teologiczne i majątkowe z Kościołem katolickim. Nie opuścił - jak pisał Andrzej Trzecieski - "żadnego sejmu, zjazdu, ani żadnej koronnej sprawy". Nigdy nie wyjeżdżał za granicę, z czego był dumny. Kilkakrotnie był posłem z różnych ziem. Popierał szlachecki ruch egzekucyjny zmierzający do oddania zagarniętych dóbr królewskich. Utrzymywał bliskie kontakty z dworami Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Wciąż zmieniał miejsca pobytu, zdobywał nowe majętności. Uzyskał także pozwolenie na lokację dwóch miasteczek – Okszy (obecnie Oksa) i Rejowca (Chełmskie), w którym prawdopodobnie zmarł. Miejsce pochówku Mikołaja Reja dotychczas pozostaje nieznane, ale niektórzy badacze sądzą, że poeta mógł zostać pochowany w Oksie. Wielokrotnie brał udział w sejmach walnych i uważał swoje pisarstwo za odpowiedzialną misję społeczną. Był ruchliwy, jowialny, dowcipny, otwarty wobec ludzi. Bywał też porywczy, kłótliwy, skąpy, bezwzględny i skłonny do pieniactwa. Ceniono go jednak powszechnie, również jako pisarza rozmiłowanego w polszczyźnie.

Charakterystyka twórczości

Dawne miano ojca literatury polskiej Mikołaj Rej zawdzięczał autorskiemu posłaniu zawartemu w zbiorze satyrycznych epigramatów Zwierzyniec (1562): A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają. W posłaniu tym autor, zgodnie z ideałami reformacji, daje do zrozumienia, że Polacy mają nie język gęsi (łacinę, nazywaną tak od brzmienia jej wymowy, od gęsich piór używanych ówcześnie do pisania, a w kontekście legendy o gęsiach, które obroniły Rzym) lecz swój własny, polski i tym samym deklaruje kulturową i polityczną niezależność Rzeczypospolitej od papieskiego Rzymu. Dzisiaj docenia się tworzących wcześniej po polsku autorów średniowiecza (Władysław z Gielniowa) i renesansu (Biernat z Lublina), jednak Rej jako pierwszy ujawnił tak wyraźną samoświadomość jako pisarz.

Twórczość Reja powstała na pograniczu epok literackich, reprezentuje różne idee: średniowieczną moralistykę i dydaktykę łączy z renesansowym posłannictwem pisarza jako propagatora języka narodowego, zamiast łaciny lub greki klasycznej. Za swoją misję uznawał edukację narodu, ukazanie harmonii człowieka i natury. Jego zdaniem "człowiek naturalny", powinien mówić i pisać w swoim ojczystym języku. Człowieka powinna cechować "cnota", czyli prawość, sumienie, "cześć" (honor), stałość umysłu, a także moc zsyłana na człowieka przez Boga, jak dar łaski bożej. Cnota oraz kształcenie umysłu i charakteru miały wieść człowieka ku doskonałości. W ideale tym (zawartym w nakreślonym przez Reja wizerunku ziemianina) kryje się humanistyczne umiłowanie człowieka. Jest to wyraźne dziedzictwo filozofa i filologa Erazma z Rotterdamu. Rej znał pisma tego humanisty i nawiązywał do jego koncepcji etycznych.

Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem i Plebanem

Jest to utwór o współczesnej autorowi tematyce, zarówno politycznej, jak i obyczajowej. Ujawnia konflikt między trzema stanami: szlachtą (przedstawicielem jest Pan), duchowieństwem (przedstawicielem jest Pleban) i chłopstwem (przedstawicielem jest Wójt). Całość poprzedza wiersz "Ku dobrym towarzyszom". W "Krótkiej rozprawie..." po raz pierwszy na karty literatury wprowadzono mowę potoczną.

Kupiec

Rej pisał również utwory dramatyczne: Kupiec. Kształt a podobieństwo sądu Bożego Ostatecznego (1543, wyd. 1549) inspirowany był łacińskim dramatem Mercator, seu Iudicium (Kupiec, czyli sąd) z 1540, napisanym przez protestanckiego pisarza Thomasa Naogeorgusa Mercatora. Jest to moralitet, podkreślający, że (zgodnie z doktryną luteranizmu) tylko wiara i łaska wystarczą do zbawienia. Bohater, prosty i zwykły człowiek - staje po śmierci przed sądem Bożym i zdaje tam rachunek z całego życia.

Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego, syna Jakubowego

Ten dramat, pod pełnym tytułem: Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego, syna Jakubowego, rozdzielony w rozmowach person, który w sobie wiele cnót i obyczajów zamyka, z 1545 sięga do różnych tradycji gatunkowych: misterium, moralitetu, komedii. Pewne fragmenty utworu nawiązują do łacińskiego dramatu humanisty niderlandzkiego C. Crocusa Comoedia sacra cui titulus Joseph z 1536 (Komedia święta, która ma tytuł Józef). Bohaterem jest Józef z biblijnej Księgi Rodzaju, sprzedany przez zawistnych braci do Egiptu i tam kuszony przez żonę Putyfara. Ten dramat doczekał się również współczesnych inscenizacji (Kazimierza Dejmka) i był z powodzeniem wystawiony w Łodzi (1958) i Warszawie (1965).

Karta tytułowa wydania z 1567 roku.

Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego

Ten poemat z 1558 (wyraz "wizerunk" w obrębie tytułu to XVI-wieczna forma rzeczownika "wizerunek") należy do najwybitniejszych dzieł Reja. Andrzej Trzecieski porównał go do Boskiej Komedii Dantego. Jest on tak samo obszernym traktatem etycznym o życiu godziwym. Stanowi przeróbkę utworu Zodiacus vitae z 1531 (Zodiak Życia) włoskiego humanisty i wolnomyśliciela (bliskiego ideom platonizmu) - Palingeniusa. Jest opowieścią alegoryczną o młodzieńcu, który wędruje po świecie w poszukiwaniu cnoty i "poczciwej" wiedzy o życiu. Wielbi on rozum i ład moralny, a gardzi próżnością tego świata, bogactwem, zbytkiem. W rozmowach z mędrcami greckimi - spotyka Epikura, Sokratesa, Platona, Arystotelesa - kształtuje się "wolny i niezależny" Rejowski "człowiek idealny" ("zwolna myśl - rozkosz"), pędzi skromny, zacny, cichy żywot w rodzinnym gronie i na własnym gospodarstwie. Dla Reja platońska koncepcja życia stała się ziemiańskim ideałem "złotej mierności", zapowiadając jego ostatnie utwory.

Postylla i utwory poetyckie

W późnym okresie twórczości Reja przeważały dzieła poetyckie. Wyjątek stanowi Postylla (1557), popularny zbiór kazań, wybór przypowieści ewangelicznych (tłumaczenia z Erazma z Rotterdamu i Wulgaty). Rej przedstawia się tu jako wielki zwolennik reformacji. Protestuje "przeciwko odpustom a wymysłom dni świętych". Poezja Reja osiągnęła mistrzostwo przez plastyczne i sugestywne opisy (Zioła, czyli ogród Epikura, Srogość śmierci).

Zwierzyniec

Obszerny zbiór epigramatów z 1562, nacechowany moralizmem. Tekst zdobiły dobrane ryciny. Zawiera opisy wielu sławnych postaci historycznych i mitycznych (cesarz rzymski Tyberiusz, biblijny Samson, król Zygmunt II August, Bona Sforza i in.), które uosabiają odrębne modele zachowań - zacnego władcy, dobrego sługi i zbożnego prostaczka. Są tam także postacie wybitnych pisarzy: Jana Kochanowskiego i samego Reja. Są też wiersze o rozmaitych urzędach: sędziego, hetmana, biskupa czy (zjadliwie opisanego) papieża, jak również bajki zwierzęce. Ostatnią część tomu stanowią Figliki, czyli anegdoty, facecje, fraszki, pełne pogodnego humoru i komizmu, czasem rubasznego i nieprzyzwoitego. Rej sięgał często do wzoru Biernata z Lublina, a jako twórca polskiej fraszki stał się prekursorem Kochanowskiego.

Zwierciadło

Ostatnie dzieło Reja z 1568 jest traktatem podsumowującym poglądy pisarza na człowieka i świat, rozwijając popularną w czasach odrodzenia formułę gatunkową zwierciadła (łac. speculum), czyli wizerunku jako ideału moralnej doskonałości człowieka. Utwór inspiruje się teologią kalwińską: świat stanowi w pewnym stopniu odbicie "boskiego ładu", a człowiek powinien żyć w zgodzie z tym boskim wzorem. Źwierciadło składa się z kilku niezależnych części. Pierwszą i najważniejszą stanowi Żywot człowieka poczciwego, pisany prozą. Przedstawia on całościową koncepcję idealnego życia człowieka. Opisany tu "człowiek poczciwy" to przeciętny szlachcic, ziemianin, postać znana ówczesnym czytelnikom. Żywot... jest także polemiką z Dworzaninem polskim Łukasza Górnickiego. Rej przedstawia wiek młodzieńczy, dojrzały i starość swego bohatera. Opisuje jego wychowanie jako zgodne z osobowością dziecka, zapewniające wszechstronny rozwój, zarówno fizyczny, jak i umysłowy. Rej uważał, że należy zdobywać mądrość, ale nie tylko z ksiąg (choć wiele "rozkoszy dają"), także z codziennego doświadczenia oraz wnikliwej obserwacji życia. Odzwierciedla to poglądy Reja, niechętnego wiedzy abstrakcyjnej obcej codziennemu życiu. Najważniejsza jest "cnota - wielka królowa", a znaleźć ją można tylko w ziemiańskim stanie, gospodarując na wsi. Rej głosi pochwałę "rozkoszy wiejskich", opisuje rozsądny ożenek i stateczny szlachecki żywot. Przedstawia też obraz kultury szlacheckiej i barwny poradnik gospodarowania, np. "Przysmaki domowe nie kosztowne".

Starość powinna być pogodna: cechować ją ma stoickie, spokojne i ufne oczekiwanie śmierci oraz wyroków Boga (jako niezmiennej wartości w życiu). W skład Źwierciadła wchodzą też trzy cykle wierszy, Apoftegmata (rozmowy - dowcipne rozprawy z aforyzmami) i Żegnanie z światem.

Język Mikołaja Reja

Język utworów Mikołaja Reja, zarówno prozatorskich, jak i wierszowanych, jest dobrym odzwierciedleniem potocznej mowy średnio wykształconej szlachty XVI-wiecznej. Jest konkretny, obrazowy, realistyczny, a przy tym dość indywidualny, mający cechy swoiste. O tym, że jest to język zbliżony do potocznego, świadczy na przykład unikanie przestarzałych już wówczas cech gramatycznych, takich jak dawne czasy przeszłe i imiesłowy. Rej używa końcówki -och w miejscowniku liczby mnogiej rzeczowników męskich i nijakich, która później została zastąpiona pochodzącą z odmiany żeńskiej końcówką -ach. Jednocześnie język utworów Reja wykazuje pewne cechy konserwatywne: sporo jest w nim form liczby podwójnej, a także wyrazów i ich form, które już wkrótce potem przestaną być używane w języku ogólnym, np. wirzch, azaż, iże; nie unika też zapożyczeń.

Najbardziej charakterystyczną cechą indywidualną języka Mikołaja Reja jest częste posługiwanie się zdrobnieniami. W Źwierciadle formy zdrobniałe stanowią aż 12% wszystkich użytych słów; nawet w Postylli jest ich 6%. Badacze podkreślają ponadto, że język utworów wierszowanych Reja niewiele różni się od języka jego utworów prozatorskich: jest równie obrazowy i konkretny, żywy i potoczny.

Twórczość

Karta tytułowa pierwodruku Zwierzyńca z 1562

Emblematy ze Zwierzyńca

Najstarsze (prawdopodobnie) próby piśmiennicze nie zachowały się, inne drobne utwory znane są dopiero z późniejszych zbiorów, stąd też chronologia wczesnego okresu twórczości Reja jest z konieczności względna.

Najbardziej znane dzieła (chronologicznie)

• Pieśń o prawym bóstwie Syna Bożego (Chrystus, jedyny Syn Boży...), Kraków (brak roku wydania), drukarnia M. Siebeneicher (z nutami); wg B. Chlebowskiego jest to najdawniejszy ze znanych obecnie utworów Reja, wspomina ją B. Groicki w zbiorze pieśni z roku 1559
• Lew z kotem (dialog), powst. pomiędzy 1530 a 1540(?), zaginął (wymienił go A. Trzecieski; wg P. Chmielowskiego, A. Brücknera i R. Pilata jest nim odszukany przez J. Korzeniowskiego w rękopisie z XVI w. Biblioteki Czartoryskich dialog pt. Kot ze lwem rozprawia o swobodzie a o niewoli, wydanie pt. "Nieznane polskie i łacińskie wiersze politycznej treści 1548-1551", Rocznik Filarecki, t. 1 (1886); przedr. I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927
• Kostyra z pijanicą (dialog; wg T. Witczaka utwór dedykowany Stanisławowi Łaskiemu), powst. pomiędzy 1530 a 1540, Kraków (brak roku wydania), drukarnia H. Wietor (egz. całości nie zachował się), ocalałe fragmenty przedr. K. Piekarski "Fragmenty dwu zaginionych dialogów M. Reja", Przegląd Współczesny 1923, t. 6 i odb.
• Spectrum albo nowy czyściec, wyd. 1540; w XIX w. egzemplarz znajdował się w posiadaniu A. Osińskiego, profesora liceum w Krzemieńcu; wiadomość podał S. Kosowski; zob. R. Pilat Historia literatury polskiej, t. 1, cz. 3, Warszawa (1940), s. 252
• Warwas z Lupusem (za wzmianką w biografii Reja z roku 1568 zwany najczęściej Warwas z Dykasem. Dialog), powst. przed 1547, Kraków (brak roku wydania), drukarnia H. Wietor (egzemplarz całości nie zachował się); ocalałe fragmenty przedr. K. Piekarski "Fragmenty dwu zaginionych dialogów M. Reja", Przegląd Współczesny 1923, t. 6; próbę rekonstrukcji tekstu na podstawie drukowanego tekstu czeskiego (unikat Muzeum Królestwa Czeskiego) podał A. Brückner Mikołaj Rej, Kraków 1905 dod., (wg A. Brücknera i K. Piekarskiego tekst czeski jest przekładem lub przeróbką tekstu Reja; J. Heidenreich przypuszcza, że autorem przekładu jest B. Paprocki, A. Brückner przeczy temu; Č. Zibert przypuszcza, że to T. Murzenin; wg S. Dobrzyckiego utwór Reja jest przekładem lub przeróbką jakiegoś obcego wzoru, wg F. Krčeka przeróbką z czeskiego, zob. Pamiętnik Literacki, rocznik 4, 1905, s. 489-497, 527, 541-546; tekst czeski ogł.: I. Chrzanowski Z wieku Mikołaja Reja, Warszawa 1905 i nadb.; Č. Zibert w książce "Panna, ženitba, žena ve staročeské upravě polských składeb Reje z Naglovic a B. Paprockého", cz. 1, Praga 1910, Pestrá knihovna nr 13-14; streszczenie podał A. Brückner "Źródła do dziejów literatury i oświaty w Polsce. VII. O pismach dziś nie znanych", Biblioteka Warszawska 1895, t. 1, s. 4-15
• Gęś z kurem (dialog), zaginął (wymienił go A. Trzecieski)
• Zatargnienie Fortuny z Cnotą, fragm. odnaleziony przez K. Piekarskiego zniszczony w 1944 (wymienił je A. Trzecieski; wg A. Brücknera utwór ten ocalał w ogólnych zarysach w dialogu Achizy z Zefirą w Żywocie Józefa; wg I. Chrzanowskiego jest to przerobiona Fortuny i Cnoty różność – z roku 1524)
• Książki nadobne o potopie Noego, zaginęły (wymienił je A. Trzecieski)
• Księgi de Neutralibus, zaginęły (wymienił je A. Trzecieski)
• Śmierć z szewcem rozmawia (utwór nie wymieniony w biografii Reja z roku 1568; dialog polski zanotowany pod łac. tytułem Mors cum sutore w inwentarzu księgarni M. Szarffenberga z roku 1547, wprowadził do twórczości Reja – A. Brückner, za nim zaś Estreicher)
• Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem, Kraków 1543, drukarnia M. Szarffenberg, wyd. następne: prawdopodobnie kilka edycji w XVI w. (w tym: wg T. Witczaka przed lipcem 1551, drukarnia H. Unglerowa; wiadomość o egz. edycji bez miejsca i roku wydania – podana przez A. Grabowskiego i powtórzona przez Estreichera, jest wg ustaleń T. Witczaka mylna); fragmenty przedr.: A. Grabowski Starożytności historyczne polskie, t. 1, Kraków 1840, s. 390 (10 wersów); M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 7, Kraków 1845, s. 52-58; całość edycji 1543 wyd. R. Zawiliński, Kraków 1892, BPP nr 23; przedr. (z wieloma poprawkami) I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927; całość wyd. krytycznie (w podobiźnie i transkrypcji) W. Taszycki, K. Górski w "Dzieła wszystkie", t. 1, Wrocław 1953, BPP, seria B, nr 1; fragm. wersji odmiennej (wg kopii w rękopisie Ossolineum nr 168, obecnie we Lwowie) pt. Rozmowa pana z wójtem o księdzu – ogł. W. A. Maciejowski Piśmiennictwo polskie, t. 3 dod., Warszawa 1852, s. 154-155
• Kupiec, to jest kształt a podobieństwo Sądu Bożego ostatecznego, powst. około 1543, wyd. Królewiec 1549, drukarnia A. Augezdecki; ze zdefektowanego egz. Biblioteki Kórnickiej fragmenty przedr. Z. Celichowski, Poznań 1898; tekst całkowity według egz. Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego; unikat: Biblioteka Narodowa, wyd. R. Kotula i A. Brückner, Kraków 1924, BPP nr 77, (swobodna przeróbka łac. utworu t. Naogeorga vel Kirchmajera Tragoedia nova. Mercator seu iudicium, 1540)
• Katechizm dialogiem, zaginął (wymienił go A. Trzecieski; wg G. Korbuta może to być Catechismus z roku 1543)
• Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego, syna Jakubowego, rozdzielony w rozmowach person, który w sobie wiele cnót i dobrych obyczajów zamyka, Kraków 1545, drukarnia F. Ungler; fragmenty przedr. K. W. Wójcicki Teatr starożytny w Polsce, t. 1, Warszawa 1841; całość wyd. K. W. Wójcicki Biblioteka starożytna pisarzy polskich, t. 4, wyd. 2 Warszawa 1854; wyd. R. Zawiliński, Kraków 1889, BPP nr 7; oprac. M. Wieliczka, Warszawa 1936, Biblioteka Klejnotów Literatury Polskiej nr 2; unikat: Biblioteka Kórnicka, sygn. Cim. 0.54.
• Psałterz Dawidów, który snadź jest prawy fundament wszystkiego pisma krześcijańskiego (Kraków?, przed 13 lutego 1546, drukarnia H. Unglerowa?), wyd. następne: Kraków 1555, drukarnia M. Wirzbięta; na podstawie obu edycji (wg egz. Bibliotek: Czartoryskich i Uniwersytetu Warszawskiego) wyd. S. Ptaszycki, Petersburg 1901, Pomniki Piśmiennictwa Polskiego wyd. przez J. Zakrzewskiego; zdefektowany egzemplarz wyd. 1 Biblioteka Czartoryskich; kompletniejszy Biblioteka Kórnicka, sygn. Cim. 0.343; egzemplarz wyd. 2 Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, (prozaiczna parafraza przekł. łacińskiego Jana Campensis, poprzedzona przedmową do Zygmunta I wierszem: Ku temu, co by miał wolą czyść ty książki
• Przestrach na złe sprawy ludzkiego żywota (Cóż chcesz czynić, miły bracie...), Kraków (wg Estreichera po 1550, wg B. Chlebowskiego w 1556), drukarnia Łazarz Andrysowic, wyd. następne: Kraków 1558
• Świętych słów a spraw Pańskich... kronika albo postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557, drukarnia M. Wirzbięta, wyd. następne: 1560; 1566; Kraków 1571; Wilno 1594; tekst zmodernizowany wyd. w wyborze T. Haase pt. Kazania Mikołaja Reja, czyli świętych słów a spraw Pańskich... kronika albo postylla, Cieszyn 1883; fragmenty wg wyd. 1557 i 1560 przedr. A. Brückner Mikołaj Rej, Kraków 1905 dod.; fragm. edycji 1557 przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; całość wyd. krytyczne W. Karaszkiewicz, BPP; przekł. litewski pt. Postilla lietuwiszka..., Wilno 1600; przekł. ruski XVI i XVII wieku w ewangeliarzach rękopiśmiennych zachowanych w bibliotece grecko-katolickiej kapituły w Przemyślu
• Podobieństwo żywota człowieka krześcijańskiego (Cóż chcesz uczynić, mój miły człowiecze...), Kraków około 1558(?), drukarnia Łazarz Andrysowic (z nutami); przedr. przed Postyllą... w edycji 1557; (wg B. Chlebowskiego pieśń ta przerobiona weszła do Wizerunku... rozdz. 8, list 110); przedr. w kancjonałach katolickich; przedr. M. Bobowski "Polskie pieśni katolickie", Rozprawa AU Wydział Filologiczny, t. 19 (1893), s. 372 i odb.
• Mocny Boże wszej radości..., tzw. Hejnał świta (z nutami), Kraków około 1558(?), drukarnia Łazarz Andrysowic, (wiersz akrostychiczny, 10 zwrotek 3-wersowych ułożonych na nutę czeskiej pieśni Hymna svitá)
• Christe qui lux es et dies (Kryste, dniu naszej światłości), Kraków około 1558(?), drukarnia Łazarz Andrysowic (z nutami); przedr. w: Wacław z Szamotuł: Pieśni na 4-głosowy chór a capella, wyd. Z. M. Szweykowski, S. Wiechowicz, Warszawa 1956, Wydawnictwo Dawnej Muzyki Polskiej nr 28
• Przyczyna gniewu Pańskiego, Kraków około 1558(?), drukarnia M. Siebeneicher (z nutami); przedruk facs. U. Przyborowska, Warszawa 1880
• niektóre z wymienionych pieśni przedr. J. Seklucjan i B. Groicki w swoich kancjonałach z 1559; pieśni i psalmy przedr.: K. W. Wójcicki Zarysy domowe, t. 4, Warszawa 1842; M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, t. 6, Warszawa 1844; A. Jocher Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, t. 3, Wilno 1857, s. 228
• Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, Kraków 1558, drukarnia M. Wirzbięta, wyd. następne: Kraków 1560; Kraków 1585; przedr. wg edycji 1560 S. Ptaszycki, Petersburg 1881-1888; fragmenty przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; zob. także Podobieństwo żywota człowieka krześcijańskiego, (naśladowanie utworu M. Palingeniusa Zodiacus vitae)
• Zwierzyniec, w którym rozmaitych stanów ludzi, źwirząt i ptaków kstałty, przypadki i obyczaje są właśnie wypisane (Kraków 1562, drukarnia M. Wirzbięta), wyd. następne powiększone: Kraków 1574 (razem ze Zwierzyńcem... jako dalsza część zbioru znajdują się Przypowieści przypadłe, w wyd. z 1574 pt. Figliki albo rozlicznych ludzi przypadki dworskie); rozdz. 2 w przedr. homograficznym wyd. Z. Celichowski pt. Przęsło ze Zwierzyńca M. Reja, Poznań 1884; z opuszczeniem Figlików wyd. W. Bruchnalski, Kraków 1895, BPP nr 30; fragmenty przedr.: I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927; W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; W. Tomkiewicz "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4, s. 214-227; Figliki, wyd. homograficzne W. Wittyg, Kraków 1905; wybór przedr. J. Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej, Warszawa 1937, także wyd. 2 Warszawa 1957; 3 fraszki z Figlików wyd. homograficzne M. Mazurkiewicz, T. Uliczny pt. O mnichu zwyciężonym pismem, Wrocław 1953
• Apocalypsis, to jest dziwna sprawa skrytych tajemnic Pańskich, Kraków 1565, drukarnia M. Wirzbięta; dedykację M. Naruszewiczowi i wiersz końcowy przedr. K. W. Wójcicki Biblioteka starożytna pisarzy polskich, t. 1, Warszawa 1843, s. 349-360; także wyd. 2 Warszawa 1854; przedruk homogr. całości nakł. Biblioteki Kórnickiej przez A. Pilińskiego, Paryż 1876
• Zwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we zwierciedle przypatrzyć, Kraków 1567-1568, drukarnia M. Wirzbięta; wyd. następne: Wilno 1606. Obejmuje:
  • Żywot człowieka poczciwego
  • Spólne narzekanie wszej Korony na porządną niedbałość naszą. (Przemowa krótka do krześcijańskiego człowieka każdego)
  • Apoftegmata. To jest krotkie a roztropne powieści
  • Przemowa krotka do poczciwego Polaka stanu rycerskiego
  • Zbroja pewna każdego rycerza krześcijańskiego
  • Do uczciwego a bacznego Polaka... krótkie a przyjacielskie napomnienie
  • Żegnanie z światem
  • Żywoty i sprawy... Mikołaja Reja z Nagłowic...

S. Adalberg rozpoczął wydawać cały tekst, ale ukazał się tylko zeszyt 1, Kraków 1897 (mniej więcej do połowy kapitulum 1 wtórych ksiąg); przedr. krytyczny całości zbliżony układem graficznym do wyd. 1568 staraniem AU, Kraków 1905; wyd. J. Czubek i J. Łoś, t. 1-2, Kraków 1914; całość (bez części wierszowanych) oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, Biblioteka Narodowa seria I, nr 152; części wierszowane wyd. J. Krzyżanowski

"Żywot człowieka poczciwego", wyd.: A. Gałęzowski, Warszawa 1828, Zbiór pisarzów polskich, t. 6-8; K. J. Turowski, Kraków 1859, Biblioteka Polska seria IV, zeszyty: 4-5, 18-22; Lwów 1881, Biblioteka Mrówki nr 110-115

"Apoftegmata, Przemowa krótka, Żegnanie z światem" – wyd. A. Grabowski, Kraków 1848; Lwów 1875-1899, Biblioteka Mrówki nr 164-165; "Żywot człowieka poczciwego, Spólne narzekanie, Apoftegmata, fragm. Przemowy krótkiej, fragm. Żegnania z światem, Zbroja pewna" – wyd. J. Kallenbach, Warszawa 1903-1904, Biblioteka Dzieł Wyborowych nr 263, 268, 273, 308; fragm. "Apoftegmatów", wyd. J. Lemański Satyra Polska, t. 1, Warszawa 1914; "Przemowa krótka, Żegananie z światem, Apoftegmata oraz Żywot i sprawy M. Reja" – wyd. M. Wieliczka, Warszawa 1936, Biblioteka Klejnotów Literatury Polskiej, og. zbioru nr 6

"Żywot i sprawy M. Reja" – wyd.: A. Brückner Mikołaj Rej. Człowiek i dzieło, Lwów 1922; H. Gaertner "Mikołaj Rej z Nagłowic. Życiorys własny", Warszawa 1925, Książeczki Staropolskie nr 3

Przekłady

• Dawid: Psalm 113. In exitu Israel de Egypto (prozą), Kraków (1533?), drukarnia M. Szarffenberg, inne wyd.: Kraków, drukarnia Łazarz Andrysowic; Kraków, drukarnia M. Siebeneicher, przedr.: B. Groicki Pieśni duchowne (1559); K. W. Wójcicki Zarysy domowe, t. 4, Warszawa 1842; S. Ptaszycki w dodatku do wyd.: Psałterz Dawidów Reja, Petersburg 1901, s. 297-299
• Dawid: Psalm 85. Inclina Domine aurem tuam (Nakłoń, Panie, ku mnie ucho twoje...) (wierszem), powst. po 1540, Kraków, drukarnia Łazarz Andrysowic (z nutami), egz. Ossolineum sygn. XVI. 2390/168263; inne wyd.: brak miejsca i roku wydania (egz. Biblioteka Narodowa sygn. XVI. O. 273); przedr. w: Wacław z Szamotuł: Pieśni na 4-głosowy chór a capella, wyd. Z. M. Szweykowski, S. Wiechowicz, Warszawa 1956, Wydawnictwo Dawnej Muzyki Polskiej nr 28
• Dawid: Siedem psalmów pokutnych, powst. przed 1547, zaginione
• Dawid: Psalm 116. Alleluja. (O chwalcie Pana Boga Wszechmogącego...), Kraków (przed 1558?), drukarnia Łazarz Andrysowic (egz. obecnie nieznany); inne wyd.: Kraków 1558, drukarnia M. Siebeneicher (z nutami W. Szamotulskiego), egz. Biblioteka Narodowa sygn. XVI. O. 274; przedr. w: Wacław z Szamotuł: Pieśni na 4-głosowy chór a capella, wyd. Z. M. Szweykowski, S. Wiechowicz, Warszawa 1956, Wydawnictwo Dawnej Muzyki Polskiej nr 28
• W. Theodor (V. Dietrich) Kommentarz albo wykład na proroctwo Hozeasza proroka, Brześć 1559 (w rzeczywistości Kraków, drukarnia M. Wirzbięta); także pt. Hozeasz prorok z wykładem zacnego męża a doktora w Piśmie Świętym przedniego zebranym przez Wita Teodora Noriberczyka, Brześć (w rzeczywistości Kraków) 1559, drukarnia M. Wirzbięta; fragmenty ogł. A. Brückner Mikołaj Rej, Kraków 1905 dod., (zbiór wykładów M. Lutra wygł. w 1524 w Wittenberdze, przerobionych i przetłumaczonych na łacinę przez V. Dietricha, wyd. Wittenberga 1545; wg A. Brücknera na jęz. polski przeł. J. Lubelczyk wespół z M. Rejem; wg Estreichera tłumaczem był Rej; I. Chrzanowski przypuszcza współudział M. Bielskiego)
• P. P. Wergeriusz Dwa listy na polski język właśnie wyłożone. Jeden Aloizego Lipomana... ku JW. Książęciu a panu Mikołajowi Radziwiłłowi, wojewodzie wileńskiemu... A drugi tegoż to JW. Pana do tego biskupa, Brześć 1559 (razem wyd. dedykacja S. Szafrańcowi oraz 2 wiersze: Ku temu, co czedł; Ku Lipomanowi... od księdza Jana, Kaznodzieje z Waśniewa – wg A. Brücknera pióra Reja); przedr. I. Chrzanowski Z wieku Mikołaja Reja, Warszawa 1905 i odb.

Wydania zbiorowe

• Wybór pism wierszem i prozą, oprac. A.Baumfeld, Warszawa 1914, Biblioteka Klasyków Polskiego, Wendego 2, (tu: Krótka rozprawa; Wizerunek; Zwierzyniec; Żywot człowieka poczciwego; Apoftegmata; Przemowa krótka do poczciwego Polaka stanu rycerskiego; Żegnanie z światem; Żywot i sprawy M. Reja)
• Pisma prozą i wierszem, wybrał i objaśnił A. Brückner, Kraków 1921, Biblioteka Narodowa seria I, nr 40; wyd. 2 rozszerzone Kraków 1926, (tu fragm.: Żywot człowieka poczciwego; Spólne narzekanie; Postylla; Apokalipsa; Psałterz Dawidów; Krótka rozprawa; Kupiec; Żywot Józefa; Wizerunek; Zwierzyniec; Facecje; Apoftegmata, w dod.: Żywot i sprawy M. Reja)
• Wybór pism, oprac. S. Adamczewski, Warszawa 1947, Biblioteka Pisarzy Polskich i Obcych nr 1, (tu fragm.: Krótka rozprawa; Zwierzyniec; Żywot człowieka poczciwego; Krótka przemowa o porządnej niedbałości naszej; Apoftegmata)
• Różne przypadki świata tego, wybór utworów satyrycznych, oprac. A. Jelicz, wstęp K. Budzyk, ilustr. M. Berezowska, Warszawa 1953, (tu: Rozmowa Lwa z Kotem; Zwierzyniec; Figliki)
• Pisma wierszem (wybór), oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1954, Biblioteka Narodowa seria I, nr 151, tu: Rozmowa Lwa z Kotem; Krótka rozprawa; Apoftegmata i inne części wierszowane Zwierciadła; Żywot Józefa (sprawa pierwsza); Wizerunek (rozdz. V); Kupiec (zakończenie w skrócie); Zwierzyniec (dialog wstępny, fragmenty rozdz. II i III); Figliki (wybór)

Listy i materiały

• List do księcia pruskiego Alberta, dat. 30 listopada 1564, z podobizną autografu ogł. Z. Celichowski Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, t. 18 (1891)
• Listy do Rejów obecnie nieznane posiadał H. Juszyński (zob. Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820, s. 118)
• Wypisy z ksiąg sądowych ziemskich i grodzkich z lat 1446-1582, odnoszące się do Reja i jego rodziny, ogł. Z. Kniaziołucki "Materiały do biografii M. Reja z Nagłowic", Archiwum do Dziejów Literatury i Oświecenia w Polsce, t. 7 (1892) i odb.; kilka dokumentów z Archiwum Lwowskiego wchodzących do powyższego zbioru ogł. w wyj. S. Ptaszycki "Nowyja dannyja dla biografii N. Reja", Sbornik statiej po sławianowiedieniju W. S. Łamanskogo, (Petersburg) 1883 i odb.; 5 dokumentów z Archiwum Kieleckiego wyd. (w tłum. polskim) F. Rybarski "Dokumenty odnoszące się do M. Reja i jego rodziny", Ateneum 1880, t. 3
• Dokumenty dot. spraw majątkowych z lat 1472-1576, ogł. T. Wierzbowski "Kilka nowych dokumentów do biografii M. Reja i jego rodziny", Z wieku Mikołaja Reja, Warszawa 1905
• Świadectwo dla F. Szczygła, rajcy skalmierskiego, z 17 maja 1541, ogł. w podobiźnie L. Méyet "Nieznany autograf Reja", Z wieku Mikołaja Reja, Warszawa 1905 – podobiznę przedr. J. Krzyżanowski w wyd. zbiorowym Pisma wierszem (wybór), Wrocław 1954, Biblioteka Narodowa seria I, nr 151, s. 143; tamże s. 474, tekst świadectwa w transkrypcji – podobiznę i tekst w transliteracji podaje W. Kuraszkiewicz "O języku M. Reja", Odrodzenie w Polsce. Materiały Sesji Naukowej PAN 25-30 października 1953 r., t. 3: Historia języka. cz. 1, Warszawa 1960, s. 117
• Dokumenty dot. spraw majątkowych z lat 1542-1569 z podobizną autografów 2 dokumentów z 1569, ogł. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900, 1 podobiznę przedr.: Odrodzenie w Polsce. Materiały Sesji Naukowej PAN 25-30 października 1953 r., t. 4: Historia literatury, Warszawa 1956, między s. 48-49 recto; 2 podobizny i tekst w transliteracji podaje W. Kuraszkiewicz "O języku M. Reja", Odrodzenie w Polsce. Materiały Sesji Naukowej PAN 25-30 października 1953 r., t. 3: Historia języka. cz. 1, Warszawa 1960, s. 118-119
• Fragmenty dedykacji i przedmów do różnych dzieł Reja, przedr. W. Taszycki "Obrońcy języka polskiego. Wiek XV-XVIII", Wrocław 1953, Biblioteka Narodowa seria I, nr 146

Utwory o autorstwie niepewnym

• Wiersz na śmierć Jarosza Łaskiego, powst. 1541 (składa się z 15 strof 5-wersowych 11-zgłoskowych), ogł. A. Brückner "Źródła do dziejów literatury i oświaty w Polsce. VI. Wiersze zbieranej drużyny", Biblioteka Warszawska 1893, t. 4
• Catechismus, to jest nauka barzo pożyteczna każdemu wiernemu krześcijaninowi, Kraków 1543, drukarnia F. Ungler, wyd. F. Pułaski, Kraków 1910, BPP nr 56
• Rzeczpospolita polska chramiąc tuła się po światu szukając pomocy a narzeka na swe pany, iż o nię nie dbają. Anno 1549. (Narzekanie Rzeczypospolitej. Dialog polityczny), wyd. J. Korzeniowski "Nieznane polskie i łacińskie wiersze politycznej treści 1548-1551", Rocznik Filarecki, t. 1 (1886) i odb.; przedr. I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927; rękopis: Biblioteka Czartoryskich nr 3581
• Rozprawa księdza z popem (dialog wierszowany), wyd. Królewiec ok. 1549, drukarnia A. Augezdecki (wg K. Piekarskiego: J. Weynreich?) nakładem J. Seklucjana, zachowany fragment przedr. Z. Ceclichowski Trzy nieznane dialogi z wieku XVI, Poznań 1899; fragm. druku: Biblioteka Kórnicka sygn. Cim. O. 283
• Epitafium Barbary Radziwiłłówny (wiersz polski), powst. po 8 maja 1551, znane z 2 wersji:
  • pierweszej pt. Sacrae Reginalis Maiestatis Barbarae olim Reginae Poloniae Epitaphium Anno 1551, rękopis Biblioteka Czartoryskich nr 3581, ogł. J. Korzeniowski "Nieznane polskie i łacińskie wiersze politycznej treści 1548-1551", Rocznik Filarecki, t. 1 (1886) i odb. (tu 60 wersów)
  • drugiej pt. Napis nad grobem zacnej Barbary Radziwiłłówny niegdy będącej krolowej polskiej, Kraków 1558, drukarnia M. Siebeneicher (tu 64 wersy, z nutami; edycja ta stanowi przypuszczalnie wznowienie); także przedruk homograf. U. Przyborowska, Warszawa 1880; fragm. z transkrypcją nut (16 wersów) wyd. w Music of the Polish Renaissance. A selection of works from the XVIth and the beginning of the XVIIth century, edited by J. M. Chomiński and Z. Lissa, Kraków 1955; egz.: zdefektowany, Biblioteka Kórnicka, sygn. Cim. O. 142; całkowity w Kancjonale Zamojskim, Biblioteka Narodowa
• Wiersze z dziełach B. Groickiego: Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego, Kraków 1559 (tu: Temu, co te książki czytać będzie, Wojciech Kaszota, Franta dobry towarzysz, rozsądek swój oznajmuje) i Tytuły prawa majdeburskiego, Kraków 1567 (tu: wiersze na Leliwę i na S. Spławskiego, kasztelana krzywińskiego)
• Historia prawdziwa, która się stała w Landzie, Kraków 1568, drukarnia M. Wirzbięta, wyd. krytyczne Z. Celichowski, Kraków 1891, BPP nr 13; egz.: Biblioteka Kórnicka i Ossolineum
• Żywot i sprawy poćciwego slachcica polskiego Mikołaja Reja z Nagłowic... który napisał Andrzej Trzecieski, jego dobry towarzysz, który wiedział wszytki sprawy jego, wyd. zobacz: Zwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we zwierciedle przypatrzyć, Kraków 1567-1568, drukarnia M. Wirzbięta oraz wyd. zbiorowe: Wybór pism wierszem i prozą, oprac. A.Baumfeld, Warszawa 1914, Biblioteka Klasyków Polskiego, Wendego 2; Pisma prozą i wierszem, wybrał i objaśnił A. Brückner, Kraków 1921, Biblioteka Narodowa seria I, nr 40; wyd. 2 rozszerzone Kraków 1926

Ciekawostki

Wśród sławnych potomków Mikołaja Reya byli:

• Andrzej Rey (ok. 1584-1641), starosta libuski, działacz kalwiński oraz dyplomata, namalowany przez Rembrandta na obrazie Szlachcic polski (1637),
• Władysław Rey (1612-1682), wojewoda lubelski, starosta libuski, podskarbi nadworny koronny, stolnik krakowski, uczestnik m.in. bitwy beresteckiej (1651) i walk o Warszawę (1656),
• Jan Rey (ok. 1633-1706), starosta libuski, sołotwiński i pilzneński, uczestnik odsieczy wiedeńskiej (1683).
• Mieczysław Rey (1836-1918), ziemianin, członek Rządu Tymczasowego 1863 r., poseł na Sejm Krajowy, działacz społeczny.
• Mikołaj Rey (1866-1932), ziemianin, działacz ludowy, współzałożyciel PSL-Piast, członek polskiej delegacji na konferencje pokojowe w Wersalu (1919).
• Nicholas Rey (1938-2009), ambasador USA w Polsce w latach 1993-1997.

Krakowska siedziba Mikołaja Reja w latach 1541-1569

Miejsce zamieszkania Reja w Krakowie było okryte tajemnicą aż do roku 1892, kiedy to udało się ustalić, że mieszkał on w przekazanym mu przez Annę Odrowążową dworze przy ul. Grodzkiej. Obecnie stoi tam kamienica nr 60, którą wzniesiono na pustym placu w roku 1871.

Bibliografia

• Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 156-173

Linki zewnętrzne

• Psałterz Mikołaja Reja w wydaniu sprzed 1548 r. w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej
• Psałterz Mikołaja Reja w wydaniu z 1548 r. w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej
• Postilla Mikołaja Reja w wydaniu z 1571 r. w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej
• Apocalypsis Mikołaja Reja w reprincie Działyńskiego z 1876 r. w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona
• Kolekcja tematyczna Mikołaj Rej w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona