Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
| Edward Flatau | |
  |
|
| Data i miejsce urodzenia | 27 grudnia 1868 Płock |
| Data i miejsce śmierci | 7 czerwca 1932 Warszawa |
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Edward Flatau (ur. 27 grudnia 1868 w Płocku, zm. 7 czerwca 1932 w Warszawie) – polski lekarz neurolog. Był współtwórcą nowoczesnej neurologii polskiej, autorytetem w dziedzinie fizjologii i patologii opon mózgowo-rdzeniowych, należał do pionierów neurologii światowej. Współtwórca czasopism medycznych "Neurologia Polska" i "Warszawskie Czasopismo Lekarskie". Członek Polskiej Akademii Umiejętności. W medycynie z jego nazwiskiem wiąże się zespół Redlicha-Flataua, zespół Flataua-Sterlinga i choroba Flataua-Schidlera, a także objaw Flataua.
Spis treści |
Urodził się w 1868 w Płocku jako syn Anny i Ludwika Flataua. W 1886 ukończył gimnazjum, wyróżniony złotym medalem[1][2].
Wyjechał samodzielnie do Moskwy, gdzie w 1892 ukończył na Uniwersytecie Moskiewskim cum eximia laude studia lekarskie[1][3]. W Moskwie jego nauczycielami byli m.in. neurolog Aleksiej Kożewnikow i psychiatra Siergiej Korsakow.
Rok później przeniósł się do Berlina, gdzie do 1899 pracował nad neuropatologią, neuroanatomią i neurohistologią. Jego współpracownikami w tym czasie byli Alfred Goldscheider, Ernst Viktor von Leyden, Emanuel Mendel, Hermann Oppenheim, Heinrich Wilhelm Waldeyer, Louis Jacobsohn, Ernst Remak oraz Hugo Liepmann.
W 1899 zamieszkał w Warszawie, wcześniej odrzucając ofertę katedry neurologii w Buenos Aires[1][4]. Miał dwie córki: Annę i Joannę. Jego pierwszą żonę Zofię i córkę Annę opisał w swej książce Antoni Marianowicz[5]. Drobne fakty z życia Flataua znajdują się we wspomnieniach Wacława Solskiego[6] i Ludwika Krzywickiego[7].
Flatau zajmował się diagnostyką i leczeniem chorób mózgowia; leczeniem chorób mięśni; neurologią dziecięcą; chirurgią nerwów obwodowych; anatomią układu nerwowego; histopatologią tkanki nerwowej; onkologią doświadczalną; neurofizjologią; patofizjologią układu nerwowego.
Kariera naukowa Edward Flataua jest opisana w szeregu polskich opracowań, m.in. w przeglądowej książce Hermana poświęconej historii polskiej neurologii[8] oraz w jego artykułach[9][10]. Także w lekarskich wydawnictwach biograficznych[11][12][13][14][15][16]. Dobrym źródłem informacji jest wstęp do Księgi Jubileuszowej Edwarda Flataua, wydanej za jego życia książki, która głównie zawiera artykuły naukowe uczonych z wielu krajów i przyjaciół naukowych, ale jest też bibliografią oraz biogram napisany przez Bornsztajna[17]. Dostępne są również opracowania dotyczące Edwarda Flataua w języku angielskim[18][19] i niemieckim[20][21]. W 1937 Warszawskie Czasopismo Lekarskie opublikowało numer poświęcony Flatauowi, w którym były wydrukowane artykuły jego uczniów[22][23][24][25][26][27][28].
W wieku 26 lat opublikował atlas mózgu (Karger, Berlin, 1894), który przedstawiał szczegółowo m.in. powierzchnię, przekroje i stosunki anatomiczne bruzd i zwojów świeżo preparowanego mózgu. Badania te prowadził w berlińskiej pracowni profesora Emanuela Mendla. Fotografie zostały wykonane przy pomocy specjalnej kamery z małym otworem i stosunkowo długim naświetlaniem (10 do 20 minut). Atlas mózgu ludzkiego i przebiegu włókien (Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes, S. Karger) ukazał się w roku 1894 i został przetłumaczony na języki polski (wydany w 1895), angielski i rosyjski. Polskie wydanie był zadedykowane "Pamięci szlachetnego człowieka i wybitnego lekarza Prof. Tytusa Chałubińskiego pracę tę poświęca autor". Według słów Zygmunta Freuda, wtedy praktykującego neurologa, "zdjęcia [zawarte w atlasie] są wyraziste i są znakomitym materiałem edukacyjnym"[29]. [30] Pierwsze wydanie atlasu kosztowało 12 marek i według Freuda: jest to minimalna cena, jeżeli uwzględni się ilość materiału i piękno prezentacji. W 1899 roku wyszło drugie poszerzone wydanie atlasu, do którego materiał był opracowany w Instytucie Anatomicznym Wilhema Waldeyera. W drugim wydaniu Flatau dodał też opis swojego odkrycia (patrz Prawo Flataua). Atlas mózgu Flataua był opublikowany dwa lata przed pracą Das Menschenhirn Gustafa Retziusa; pierwszą w ogóle publikacją zdjęć mózgu była praca Luysa z 1873. Freud i Flatau byli razem redaktorami czasopisma "Roczny raport dotyczący postępów w neurologii i psychiatrii" w roku 1897. Obaj byli w tym czasie neurologami. Jednak teorie Freuda, twórcy psychoanalizy, nigdy nie przekonały Flataua, którego podejście do neurologii i psychiatrii było później, w czasie szerokiej praktyki lekarskiej w Warszawie, determinowane przez prace laboratoryjne.
Wartość atlasu mózgu Flataua i jego innych prac z tego okresu nie zawiera się tylko w makroskopowym opracowaniu przekroi mózgu. Flatau zaczął pracować w instytucie anatomicznym w Berlinie dwa lata po tym jak Wilhelm Waldeyer wprowadził termin "neuron" (sam Waldeyer popierał i spopularyzował prace Ramón y Cajala). W tym czasie Flatau był proponentem idei neuronu czemu dał m.in. wyraz w pierwszym paragrafie Atlasu i w innych pracach z tego okresu. Za pomocą badania zmian morfologicznych w neurocytach jąder nerwów czaszkowych dowodził jedności anatomicznej i fizjologicznej neuronu w 1897 roku.
Następnie wraz ze swoim przyjacielem Ludwikiem Jacobsohnem-Lask, Flatau przeniósł się na wydział anatomii w Uniwersytecie Berlińskim, gdzie kontynuował prace anatomiczne. W tym czasie dyrektorem anatomii był Waldeyer.
Zmodyfikował metodę Golgiego barwienia tkanki nerwowej[31], a na podstawie badania efektów fizjologicznych poprzecznego przecięcia rdzenia kręgowego u psów przeprowadził wraz z Johannesem Wilhelmem Gadem pełną krytykę prawa Bastiana-Brunsa o zanikaniu odruchów kolanowych w wyniku takiego zabiegu (1896).
Flatau i Jacobsohn otrzymali w 1895 i 1896 po 1500 marek ze stypendium księżnej Luizy von Bose, przypuszczalnie na opracowanie materiału na międzynarodowy kongres medyczny w Moskwie w 1897. Wraz z Jacobsohnem Flatau opracował znany podręcznik anatomii porównawczej układu nerwowego ssaków (1899).
W 1906 roku odwiedził monachijską klinikę psychiatryczną Emila Kraepelina[32].
W 1910 i w 1911 roku napisał trzy rozdziały poświęcone guzom mózgu i rdzenia kręgowego do dwóch tomów podręcznika pod redakcją berlińskiego neurologa Maxa Lewandowsky'ego[33].
Razem z warszawskim chirurgiem Bronisławem Sawickim opublikował prace o chirurgii torbieli opon rdzenia kręgowego i o leczeniu guzów kręgosłupa, w którym wskazał zagadnienia histopatologiczne – podstawowe dla postępowania chirurgicznego. Publikacja ta była ukoronowaniem kilkuletniej współpracy obu lekarzy[34].
Flatau jako pierwszy w Polsce opisał przypadki śpiączkowego zapalenia mózgu; używano nawet określenia choroby Economo-Flataua[35].
Odegrał ważną rolę w początkowych badaniach rdzenia kręgowego. W 1897 zaobserwował prawidłowość polegającą na większym przesunięciu włókien nerwowych ku obwodowi, im włókna te są dłuższe[36]. Za pracę O ekscentryczności układu długich włókien w rdzeniu kręgowym [37] otrzymał doktorat nauk medycznych w Moskwie w 1899 na wydziale medycyny Cesarskiego Uniwersytetu Moskiewskiego. Praca ta w 1949 została przedstawiona, obok portretu autora, na wystawie IV Międzynarodowego Kongresu Neurologów w Paryżu (International Congress of Neurology, Paris, 1949 )[18].
W 1911 roku Flatau i Władysław Sterling opublikowali artykuł dotyczący postępującego skurczu torsyjnego u dzieci[38]. Autorzy zwrócili uwagę, że choroba była związana z czynnikami genetycznymi. Choroba ta została w tym samym roku opisana przez Theodora Ziehena i Hermanna Oppenheima, którzy uważali, że dystonia jest chorobą mięśni. Flatau i Sterling zauważyli, że zdolności intelektualne pacjentów są wyższe od przeciętnych. W 1976 Eldridge w pracy dotyczącej historii genetyki ludzkiej, zasugerował, że praca Flataua i Sterlinga była jedną z pierwszych opisujących genetyczne czynniki chorób neurologicznych[39].
Pomiędzy 1921 a 1923 opisał objawy oponowe charakterystyczne dla zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w gruźlicy: rozszerzenie źrenic podczas zginania głowy (odruch karkowo-mydriatyczny Flataua) i erekcja prącia podczas kilkakrotnego zginania tułowia ku przodowi (odruch karkowo-erekcyjny Flataua). Opisał także przebieg łuku odruchowego objawu karkowo-źrenicowego.
W 1912 roku Flatau opublikował w języku niemieckim i polskim nowoczesną monografię dotyczącą migreny. Był to pierwszy polski podręcznik poświęcony migrenie. Książka została przedrukowana w roku 2007 po 95 latach od jej ukazania się[40] i jest często cytowana w literaturze medycznej. W przeglądowym artykule na temat historii badań migreny Iser i Rose[41] opisują pracę Flataua w następujący sposób: "jego unikatowa monografia z 1912 roku Die Migräne zawiera znakomity opis uprzednich badań, precyzyjne obserwacje kliniczne, krytyczny opis patofizjologii, i mało wyważone opinie na temat leczenia, w tym arszenikiem..."[42].
Flatau jako jeden z pierwszych przedstawił pełny obraz kliniczny migreny oraz określił tę chorobę jako wrodzone usposobienie do patologicznych procesów metabolicznych w układzie nerwowym i wyróżnił jej postacie: oczną, padaczkową, psychiczną i twarzo-poraźną. Książka była oparta na autoobserwacjach i na 500 własnych przypadkach[43].
We wstępie do "Migreny" napisał:
 |
Poza pracą naukową był znanym lekarzem. Prowadził praktykę szpitalną oraz prywatną. W 1904 roku został ordynatorem oddziału neurologicznego w Szpitalu Starozakonnych na Czystem, który prowadził przez 28 lat. Tutaj wychował wielu polskich neurologów. Jego uczeń E. Herman wspomina:
|
|
Oprócz działalności szpitalnej prowadził praktykę prywatną. Różnice pomiędzy psychiatrią i neurologią w początkach XX wieku były mniejsze niż w początkach XXI wieku i Flatau zajmował się także psychiatrią oraz leczeniem migreny[44][24]. Jednym z pacjentów Flataua był Jan Lechoń[45][46]. W opowiadaniu Izaaka Baszewisa Singera Potęga ciemności[47] Flatau jest nawet wezwany w sprawie demonów.
|
|
W Warszawie Flatau w 1908 roku mieszkał na ulicy Marszałkowskiej 150 w domu Hersego (tel. 54-02). W 1920 do 1932 mieszkał na Chmielnej 60. Opis Puławskiej 41, szpitalu na Czystem, dom Hersego na Marszałkowskiej 150 i inne Varsaviana związane z Flatauem można znaleźć w artykułach Kasprzyckiego[48][49][50][51].
Flatau prowadził bogatą działalność rozwijania polskiej nauki, polskich organizacji medycznych, czasopism medycznych, i popularyzacji nauki. Był to okres, po Pierwszej Wojnie Swiatowej i odzyskaniu niepodległości, w którym Polska nauka dopiero się odradzała.
Dzięki jego inicjatywie otworzono Sekcję Neurologiczno-Psychiatryczną przy Towarzystwie Lekarskim Warszawskim a nastepnie Warszawskie Towarzystwo Neurologiczne i Sekcję Kliniczną Towarzystwa Medycyny Społecznej. [43]
Był (obok Wacława Męczkowskiego, Rafała Radziwiłłowicza i Ludwika Bregmana) jednym z inicjatorów zorganizowania I Zjazdu Neurologów, Psychiatrów i Psychologów Polskich, który odbył się w dniach 11-13 października 1909 roku w Warszawie. Był to jedyny polski zjazd naukowy, jaki zdołano przeprowadzić w zaborze rosyjskim, co było swego rodzaju fenomenem. [52] Decyzją Zjazdu postanowiono od 1910 r. wydawać dwumiesięcznik Neurologia Polska, którego Flatau został jednym z redaktorów. Był też współzałożycielem Warszawskiego Czasopisma Lekarskiego oraz Kwartalnika Klinicznego Szpitala na Czystem.
Prowadził, zwłaszcza w początkach kariery naukowej, działalnośc popularyzacji medycyny. Publikował m.in. w czasopismach "Zdrowie", "Gazeta Lekarska", "Nowiny lekarskie". Prawo Flataua, opublikowane początkowo w języku niemieckim, zostało wydrukowane w języku polskim w czasopiśmie "Nowiny Lekarskie" wraz z popularnonaukowym wstępem [53]. W 1899 roku notuje: "Dość ważnym dla historji medycyny polskiej jest fakt, iż Remak, jeden z największych histologów i nerwopatologów urodził się w Poznaniu 1815 r. i że ogłosił swą podstawową pracę w polskim języku. Te dane historyczno biograficzne zawdzięczam synowi jego, prof. Remakowi w Berlinie, który też był łaskaw ofiarować mi egzemplarz tej epokowej pracy w języku polskim." [54] Na polski był przetłumaczony atlas mózgu oraz książka o migrenie Flataua, które ukazały się początkowo w języku niemieckim (patrz Dzieła Edwarda Flataua).
Był współedytorem niemieckiego czasopisma Jahresbericht fur Psychiatrie und Neurologie. Od chwili powstania czasopisma w 1897 aż do 1916 jego zasługą było, że wszystkie polskie prace psychiatryczne były w nim streszczane[24].
W.g. wspomnień Henryka Higiera w 1932 roku [55] "Flatau będąc wewnętrznego przekonania o haniebnym postępowaniu okupanta niemieckiego, zerwał do końca życia przyjacielskie stosunki z Niemcami, do których czuł jako naukowiec przywiązanie głębokie i przeniósł całkowicie swoje lary i penaty nauki wiedzy lekarskiej do Francji ..." Analiza publikacji Flataua (patrz Dzieła Edwarda Flataua) wskazuje, że istotnie po I Wojnie Światowej zaczął publikować w czasopismach francuskich, ale są też sporadycznie pozycje w czasopismach niemieckich. [56] W tym samym wspomnieniu Higier pisze "W życiu społecznym Flatau ... [miał] pewne poczucie współodpowiedzialności za stan polskiej kultury umysłowej, za poziom i zasięg polskiej myśli badawczej".
W początkach XX wieku światowa neurologia organizowała się w międzynarodowe struktury. [57] W 1929 roku pisał do Henry Rileya, sekretarza komitetu organizacyjnego I Międzynarodowego Kongresu Neurologicznego jaki miał się odbyć w 1931 roku - "jako przedstawiciel polskiego komitetu wyrażam swoje zdziwienie i żal, że żaden z wiceprezydentów kongresu, ani żaden z honorowych członków ... nie jest z Polski. Polscy neurolodzy nie ustawali w swoich wysiłkach dla nauki w czasie wszystkich lat zależności politycznej a ich praca zintensyfikowała się od czasu uzyskania niezależności" [58]
Flatau odegrał istotną rolę w rozwoju Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego i był twórcą pierwszej doświadczalnej pracowni neurobiologicznej w Polsce. Po osiedleniu się w Warszawie utworzył w początkach XX wieku w swoim prywatnym mieszkaniu – w budynku, gdzie także mieścił się dom mody Hersego przy ul. Marszałkowskiej, pracownię mikroskopową. Następnie urządził pracownię mikroskopową przy Towarzystwie Psychologicznym w Alejach Jerozolimskich 85, a potem zorganizował pracownię neurobiologiczną w domu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego przy ul. Śniadeckich. Tam też mieścił się początkowo Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego[59]. Początki tej pracowni tak opisywał Wacław Solski:
|
|
Kiedy w 1907 roku powstało Towarzystwo Naukowe Warszawskie, uczeni o specjalnościach biologicznych nie byli w nim z początku zbyt licznie reprezentowani; nie było ich wtedy wielu w Warszawie[60].
W październiku 1911 Flatau przekazał TNW założoną przez siebie przy Towarzystwie Psychologicznym pracownię neurologiczną wraz z całym inwentarzem i zasiłkiem w wysokości 2000 rubli. Towarzystwo Naukowe Warszawskie otrzymało w darze od hr. Józefa Potockiego dom przy ul. Śniadeckich 8, gdzie mieściła się pracownia neurobiologiczna. Przez wiele lat Flatau był jej kierownikiem. Wg Hermana[8]
|
|
Pracownia prowadziła badania w zakresie anatomii ogólnej i porównawczej ustroju nerwowego, fizjologii, anatomii patologicznej, patologii doświadczalnej oraz terapii doświadczalnej układu nerwowego[61].
Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego powstał w Warszawie z inicjatywy uczniów i współpracowników profesora Nenckiego. W końcu 1918 roku Kazimierz Białaszewicz wraz z Edwardem Flatauem, kierownikiem Zakładu Neurobiologii, oraz Romualdem Minkiewiczem, kierownikiem utworzonego tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Zakładu Biologii Ogólnej, wystąpili wspólnie do Zarządu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z inicjatywą wyodrębnienia tych trzech zakładów z ogółu pracowni TNW i utworzenia samoistnej organizacji pod nazwą "Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego". Flatau kierował Pracownią Neurobiologii pomiędzy 1911 a 1923 rokiem[62].
Szerokość tematyczna podejmowanych w Pracowni zagadnień naukowych była bardzo duża; dotyczyła anatomii prawidłowej, porównawczej i patologicznej układu nerwowego, fizjologii oraz patologii i terapii doświadczalnej. Teofil Simchowicz badał zmiany w układzie nerwowym w nadczynności i niedoczynności tarczycy, Józef Handelsman kontynuował obserwacje zmian czynności przysadki mózgowej, rozpoczęte u Horsleya, Jan Koelichen zajmował się anatomią naczyń chłonnych ośrodkowego układu nerwowego, Maurycy Bornsztajn badał zmiany morfologiczne, będące odpowiednikiem zaburzeń czynnościowych komórki nerwowej, a Bronisław Frenkel prowadził doświadczenia nad wywoływaniem nowotworów mózgu. Sam Flatau wykazał – na podstawie analizy wyników ponad 1000 eksperymentów na białych myszach – znaczny niszczący wpływ promieni radu na komórki nowotworów złośliwych mózgowia i rdzenia kręgowego i podał najskuteczniejszą metodę leczenia, polegającą na połączeniu zabiegu operacyjnego z naświetlaniem tkanek promieniami rentgenowskimi i radu[60].
Interesujące jest, że zmarł na chorobę, którą sam badał. Od stycznia 1932 wiedział, że ma nieuleczalnego guza mózgu [1]. Dr A.Goldman [63] wspomniał ... małomówny w potocznych rozmowach, odporny na trudności zawodowo-naukowe, b.p. Edward Flatau, zginął wskutek cierpienia, które sam podpatrywał i skrzętnie notował, ze stoicyzmem i w ukryciu ... . Niestety notatki te nie zachowały się. W styczniu 1932 zdiagnozowano u niego guza mózgu[1]. Zmarł pięć miesięcy później i został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 10, rząd 2)[64][65]. Nad trumną przemawiał m.in. jego przyjaciel Samuel Goldflam, który wspomniał ... mam przemawiać nad grobem mego nieodżałowanego przyjaciela ... Był fanatykiem pracy i pracował do upadłego, od stycznia wiedział doskonale, że jest dotknięty nieuleczalną chorobą, nikomu się z tego nie zwierzał, nie dawał po sobie nic poznać ... [66]. Na jego pogrzeb przybyło kilka tysięcy osób. Nagrobek Edwarda Flatau wykonał rzeźbiarz Mieczysław Lubelski[67].
