Cmentarz żydowski w Warszawie – największy cmentarz żydowski w województwie mazowieckim, drugi największy w Polsce (po nowym cmentarzu w Łodzi) i jeden z największych na świecie, a znajdujące się tam nagrobki (macewy) stanowią jedne z najcenniejszych zabytków małej architektury Warszawy i Polski. Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,3 ha, znajduje się na nim około 200 tysięcy nagrobków i znajduje się na Powązkach w dzielnicy Wola obok cmentarzy innych wyznań.
Teren cmentarza jest podzielony na kwatery: ortodoksyjną, postępową, dziecięcą, porządkową, wojskową i gettową, a w ortodoksyjnej jeszcze na kobiecą i męską oraz specjalną do chowania świętych ksiąg. Cmentarz jest cały czas czynny i służy żydowskiej społeczności Warszawy i okolic.
[edytuj] Historia cmentarza
Cmentarz żydowski na Woli w Warszawie w okresie I wojny światowej
Najstarszy zachowany nagrobek na cmentarzu
Tablica informująca o finansujących prace renowacyjne na cmentarzu
Grób Israela Cenceminera, jednego z fundatorów cmentarza
W 1806 zarząd warszawskiej gminy żydowskiej wystąpił do rządu z prośbą o zgodę na urządzenie za rogatkami wolskimi cmentarza dla ludności żydowskiej. Zgoda została wydana w tym samym roku, po czym natychmiast przystąpiono do urządzania cmentarza. Powołano wówczas bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, które administrowało nekropolią, a w swoich decyzjach było niezależne i w pełni autonomiczne. Do celów pochówkowych cmentarz został otworzony pod koniec tego samego roku.
Pierwszą oficjalnie pochowaną osobą był Nachum, syn Nachuma z Siemiatycz (zm. 6 grudnia 1806). Jego nagrobek, wykonany prawdopodobnie w 1807 nie zachował się do dnia dzisiejszego. Pierwszą kobietą pochowaną była Elka Junghoff z domu Mulrat[1], córki Jehudy Leiba Mulrata z Kalisza, żona kupca Kacpra Jezechiela Junghoffa. Data śmierci wyryta na jej nagrobku, 26 listopada 1804, jest prawdopodobnie błędna, gdyż wówczas pochówek odbyłby się dwa lata przed oficjalnym otwarciem cmentarza. Najstarszy znany zachowany nagrobek należy do Sary, córki Eliezera (zm. 8 września 1807)[2]
Przez wiele lat cmentarz był traktowany jako elitarny i był wykorzystywany przez bogatszą społeczność żydowską. Pochówki uboższych Żydów kierowano na cmentarz na Bródnie. W 1824 dokonano pierwszego rozszerzenia cmentarza. W latach 20. XIX wieku władze carskie powołały Dozór Bożniczy, któremu podporządkowano Administrację Pogrzebową spełniającą dokładnie te same zadania co bractwo pogrzebowe. Sytuacja mocno zbulwersowała członków Chewra Kadisza, który nie chcieli dopuścić do oddania funkcji administrowania cmentarzem. Cała procedura przejęcia cmentarza przez Administrację trwała do 1850.
Po tym roku dokonano skromnej estetyzacji cmentarza, posadzono nieliczne drzewa, ogrodzono niektóre kwatery, a całość ogrodzono prowizorycznym, drewnianym parkanem. W latach 1856–1857 powołano specjalną komisję, która postulowała budowę nowego domu przedpogrzebowego, wyznaczenie alejek oraz posadzenie drzew.
W 1828 został wzniesiony pierwszy dom przedpogrzebowy, ale już po trzech latach w 1831 został doszczętnie spalony przez wojska rosyjskie. Rok później wzniesiono nowy, murowany dom przedpogrzebowy, który rozbudowano w 1854. W 1840 i 1848 po raz kolejny dokonano rozszerzenia nekropolii. W 1873 za zgodą władz miejskich wybudowano mały most nad okopami, co ułatwiło konduktom pogrzebowym dotarcie na cmentarz prosto z ulicy Gęsiej. W 1860, 1863 i 1869 dokonano ostatnich rozszerzeń cmentarza. W 1885 postanowiono przenieść bezpłatne pogrzeby na kirkut na Bródnie, co miało zaoszczędzić powierzchnię cmentarza oraz finanse, które przeznaczano na tego typu pochówki.
W 1877 z inicjatywy zamożnych członków warszawskiej gminy żydowskiej, wybudowano okazały, późnoklasycystyczny budynek mieszczący synagogę oraz dwa domy przedpogrzebowe. Lewy przeznaczony dla zmarłych mężczyzn, a prawy dla kobiet. Na piętrze mieszkał rabin z rodziną. Całość zaprojektował architekt Adolf Schimmelpfennig. W 1882 przed budynkiem wzniesiono studzienkę.
Kiedy po zakończeniu I wojny światowej cmentarz został zupełnie zapełniony, wykorzystano system nasypów polegający na usunięciu nagrobków w kwaterze dziecięcej i usypaniu minimum 1 metra nowej warstwy ziemi na miejscach pochówku mających powyżej 50 lat. Było to konieczne z powodu ciasnoty i braku możliwości powiększenia terenu cmentarza. Jak dotąd dokonano 14 takich nasypów.
W drugiej połowie XIX wieku otworzono specjalną szkółkę ogrodniczą, dzięki której na cmentarzu posadzono wiele pięknych i ozdobnych drzew. W 1913 potwierdzono zapis dzielący cmentarz na cztery części, co przynajmniej w małym stopniu zmniejszyło konflikty między Żydami ortodoksyjnymi a postępowymi. Między tymi grupami dochodziło również do kilku innych konfliktów, m.in. w sprawie niehebrajskich napisów na nagrobkach, długości przetrzymywania zwłok w domu przedpogrzebowym czy wystawiania ciała zmarłego na katafalku.
W okresie międzywojennym cały cmentarz ogrodzono wysokim ceglanym murem. W 1936 dokonano ostatniego nasypu. W 1939 rozpoczęto budowę Mauzoleum Żydów Bojowników o Niepodległość Polski.
Podczas II wojny światowej cmentarz był częściowo zdewastowany, dochodziło na nim do zbiorowych egzekucji i masowych pogrzebów zamordowanych osób w getcie warszawskim oraz poległych powstańców getta warszawskiego, partyzantów żydowskich i żydowskich powstańców z powstania warszawskiego. 15 maja 1943 po likwidacji getta warszawskiego hitlerowcy wysadzili w powietrze wszystkie budynki znajdujące się na cmentarzu, w tym dom przedpogrzebowy z synagogą. Ocalała jedynie studzienka.
W 1944 teren cmentarza był polem zaciętych walk powstańców z batalionów Zośka i Parasol. Po zakończeniu wojny na cmentarzu ponownie zaczęły odbywać się pochówki. W międzyczasie władze państwowe planowały przeprowadzić nową ulicę przez środek cmentarza i usunięcie przy okazji ponad 5400 nagrobków. Owe plany nie zostały zrealizowane, dzięki czemu teren cmentarza ocalał.
Obecnie cmentarz żydowski jest jednym z cennych zabytków Warszawy. W latach 90. Fundacja Rodziny Nissenbaumów, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie oraz inne organizacje dokonały odnowienia cmentarza, m.in. odrestaurowano studzienkę, wodotrysk z 1907, liczne groby, bramy wejściowe, oraz ocalałą z pożogi wojennej XIX-wieczną żelazną latarnię, która dziś po rekonstrukcji stoi na dziedzińcu przy wejściu na cmentarz. W międzyczasie wystawiono również kilka pomników. Od kwietnia 2010 działa Ochotniczy Hufiec Porządkowania Cm. Żydowskiego im. J. Rajnfelda, którego celem jest renowacja cmentarza. Jego spotkania odbywają się co miesiąc od kwietnia do listopada[3]. W drugiej dekadzie marca 2012 na długości kilkudziesięciu metrów zawalił się mur oddzielający kirkut od Cmentarza Powązkowskiego[4].
Kilka lat temu Gmina Wyznaniowa Starozakonnych w RP starała się o odbudowanie budynku synagogi oraz domów przedpogrzebowych, lecz Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie nie wyraziła na to zgody. Jak dotąd odkopano tylko fundamenty bożnicy oraz przedmioty tam znalezione, które są eksponowane na specjalnie do tego przeznaczonych wystawach.
Cmentarz jest cały czas czynny i służy społeczności żydowskiej z Warszawy i okolic. Rocznie odbywa się na nim do 25 pogrzebów. W latach 1960–1983 opiekunem cmentarza był Pinkus Szenicer, następnie jego syn Bolesław Szenicer. W 2002 zastąpił go Przemysław Szpilman. Cmentarz jest udostępniony do zwiedzania.
Obecnie cmentarz żydowski w Warszawie jest jedynym z wielu zachowanych fizycznych śladów wielowiekowej obecności Żydów w tym mieście. Zgodnie z judaistyczną tradycją, umiejscowiony był poza murami miejskimi i okopami, obecnie przy ul. Okopowej 49/51.
Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,5 ha. Jest to pierwszy pod względem powierzchni cmentarz żydowski w województwie mazowieckim i drugi pod względem powierzchni w Polsce. Największy kirkut znajduje się w Łodzi – 41,3 ha, ale jest uboższy, jeżeli brać pod uwagę liczbę zachowanych macew. Całość jest ogrodzona ceglanym murem.
Dojazd do tego cmentarza zapewniają codziennie linie tramwajowe: 1, 22 i 27 oraz linie autobusowe: 107, 111, 180 i weekendowa 100. Przystanek: „Cm. Żydowski” lub „Esperanto”.
Na kirkucie znajduje się około 200 tysięcy nagrobków (macew), z których najstarszy pochodzi z 1807. Większość nagrobków, mierzących od kilkudziesięciu centymetrów do nawet 2 metrów wysokości, wykonanych jest z bogato zdobionych materiałów, m.in. granitu, różnokolorowego piaskowca czy kamienia. Zakończone są najczęściej trójkątnie lub półkoliście.
W części reformowanej można dostrzec szereg monumentalnych grobów, sarkofagów, mauzoleów o bardzo bogatej stylistyce w których spoczywają liczni przedsiębiorcy, przemysłowcy, bankowcy, ludzie kultury i sztuki, lekarze czy politycy. Ich groby znacznie odbiegają od tradycyjnych macew, wykonane są w stylu empire czy mauretańskim. Są przeważnie przyozdobione w kolumny, portyki, rzeźby oraz czasami są ogrodzone metalowymi, kutymi ogrodzeniami. Do ciekawszych należą m.in.:
- Grobowiec Samuela Poznańskiego z motywami korony, ksiąg, orła i innych
- Mauzoleum Bera Sonnenberga
- Sarkofag Wilhelma Landau
- Grobowiec rodziny Lesserów
- Grobowiec rodziny Czerniakowów
- Grobowiec rodziny Eilsteinów
- Grobowiec rodziny Lewenfiszów
- Grobowiec rodziny Bergsonów
- Grobowiec rodziny Lichtenbaumów
- Grobowiec Gustawa i Leontyny Bergsonów
- Grób Ester Rachel Kamińskiej
- Mauzoleum Trzech Pisarzy
Pierwszy dopuszczony przez władze napis w języku polskim został wykonany w 1855 na grobie dyrektora Warszawskiej Szkoły Rabinów Antoniego Eisenbauma, jednak zapisane po polsku imiona i nazwiska pojawiały się sporadycznie już od 1830. Po 1855 inskrypcje polskojęzyczne wykonywano coraz częściej, czasem też w języku jidysz, niemieckim i rosyjskim
[edytuj] Groby rabinów
-
Na cmentarzu w części ortodoksyjnej znajduje się również szereg oheli rabinów, cadyków i talmudystów. Są to głównie skromne prostopadłościenne, budynki bez żadnych ozdób i dekoracji. Do najstarszych należy zbudowany w 1822 bogato zdobiony ohel Berka Sonnenberga. Wśród wielu wybitnych rabinów należy wymienić:
Tablica informacyjna – Groby cadyków pochowanych na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Na terenie nekropolii znajduje się także symboliczna kwatera Bundu oraz kwatera żydowskich żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, którzy polegli w obronie Warszawy w 1939 roku. Znajduje się tu pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej.
[edytuj] Groby innych osób
Do najsłynniejszych pochowanych na cmentarzu należą również:
Grób Elki Junghoff – pierwszej kobiety pochowanej na cmentarzu
Grób Wilhelma i Ewy Landau
Grób Lucjana Wolanowskiego
Grób Ester Rachel Kamińskiej
Grób Aleksandra Berkenheima
Grób Bronisława Mansperla
Grób Józefa Jankielewicza
Grobowiec Fajgi Eltersonowej
Grób Samuela Poznańskiego
Symboliczne groby ofiar holocaustu
Grobowiec Henryka Sztande
Grobowiec Teodora i Eugenji Heiman
Kwatera nieznanych żołnierzy i oficerów
- Majer Bałaban (zm. 1942) – historyk orientalista, badacz dziejów Żydów w Polsce
- Salomon Baumann (zm. 1876) – kupiec, fundator Szpitala Dziecięcego
- Maks Baumritter (zm. 1892) – bankier
- Salomon Belis-Legis (zm. 1995) – literat
- Leon Berenson (zm. 1943) – prawnik, obrońca w procesach politycznych PPS
- Aleksandra Bergman (zm. 2005) – znawczyni kultury białoruskiej
- Gabriel Bergson (zm. 1844) – kupiec
- Gustaw Bergson (zm. 1908) – kupiec
- Józef Bergson (zm. 1898) – bankier
- Ludwik Bergson (zm. 1857) – kupiec
- Ludwik Bergson (zm. 1940) – przedsiębiorca, filantrop, działacz społeczny
- Michał Bergson (zm. 1919) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej
- Samuel Bergson (zm. 1911) – kupiec i filantrop
- Aleksander Berkenheim (zm. 1932) – działacz spółdzielczy
- Naftali Cwi Jehuda Berlin (zm. 1893) – rektor jesziwy w Wołożynie
- Szoel Berliner (zm. 1934) – matematyk
- Hersz Berliński (zm. 1944) – członek Poalej Syjon i ŻOB
- Irena Berman-Olecka (zm. 2000) – pedagog, działaczka społeczna
- Adolf Bernhardt (zm. 1870) – chirurg
- Ignacy Bernstein (zm. 1909) – zbieracz przysłów
- Majer Bersohn (zm. 1873) – fabrykant, fundator Szpitala Dziecięcego
- Mathias Bersohn (zm. 1908) – historyk i filantrop
- Jan Berson (zm. 1913) – przemysłowiec i filantrop
- Karol Bernstein (zm. 1890) – księgarz, wydawca
- Chana Białkowicz (zm. 1962) – aktorka
- Izrael Białkowicz (zm. 1959) – aktor
- Michał Białkowicz (zm. 1990) – działacz kultury, aktor
- Salomon Biber (zm. 1931) – pisarz i dziennikarz
- Michał Biberstein (zm. 1951) – prezes Komitetu Żydowskiego we Włocławku
- Mieczysław Bibrowski (zm. 2000) – prawnik, dziennikarz, poeta, tłumacz
- Adam Bielecki (zm. 2001) – historyk
- Iza Bieżuńska-Małowist (zm. 1995) – historyk starożytności
- Maksymilian Biro (zm. 1942) – neurolog
- Adina Blady-Szwajger (zm. 1993) – lekarz
- Abrasza Blum (zm. 1943) – członek Bundu i ŻOB
- Luba Blum-Bielicka (zm. 1973) – działaczka, pielęgniarka
- Eliezer Błones (zm. 1943) – uczestnik powstania w getcie warszawskim
- Guta Błones (zm. 1943) – uczestniczka powstania w getcie warszawskim
- Jurek Błones (zm. 1943) – uczestnik powstania w getcie warszawskim
- Bernard Borg (zm. 1968) – działacz komunistyczny
- Maurycy Brauman (zm 1879) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej
- Mieczysław Braun (zm. 1942) – poeta, adwokat
- Sebastian Bregman (zm 1939) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej
- Ludwik Eliasz Bregman (zm. 1941) – naurolog
- Jan Breslauer (zm. 1897) – księgarz
- Szmuel Bresław (zm. 1942) – publicysta, działacz ruchu oporu w getcie warszawskim
- Mojżesz Broderson (zm. 1956) – poeta, malarz i rysownik
- Chewel Buzgan (zm. 1971) – reżyser oraz aktor teatralny i filmowy
- Zygmunt Bychowski (zm. 1934) – neurolog, radny Warszawy
- Chaskiel Kameraz (zm. 1971) – działacz komunistyczny
- Ninel Kameraz-Kos (zm. 2011) – malarka, badaczka obyczajów Żydów polskich
- Ester Rachel Kamińska (zm. 1925) – jedna z najwybitniejszych żydowskich aktorek teatralnych
- Regina Kamińska (zm. 1913) – aktorka
- Aleksander Kempner (zm. 1924) – profesor, ekonomista
- Menachem Kipnis (zm. 1942) – autor tekstów satyrycznych i piosenek
- Ewa Kirszbaum (zm. 1944) – działaczka Bundu
- Herman Kirszbaum (zm. 1944) – działacz Bundu
- Eliahu Kirszbraun (zm. 1931) – poseł RP, działacz Agudat Israel
- Jakub Kirszrot (zm. 1920) – adwokat, historyk, członek zarządu Gminy Żydowskiej w Warszawie
- Jan Kirszrot (zm. 1912) – nauczyciel, działacz społeczny
- Józef Kirszrot-Prawnicki (zm. 1906) – adwokat
- Fabian Klingsland (zm. 1924) – kupiec, mecenas polskich pisarzy
- Eli Kochański (zm. 1940) – muzyk, wiolonczelista
- Marek Koenigstein (zm. 1955) – lekarz, otorynolaryngolog
- Wilhelm Kohn (zm. 1882) – ordynator szpitala żydowskiego
- Chana Kolska – 106-letnia warszawianka
- Henryk Kon (zm. 1949) – adwokat
- Bernard Konieczny (zm. 1980) – inżynier, działacz komunistyczny
- Leon Konitz (zm. 1895) – ginekolog
- Samuel Konitz (zm. 1879) – przedsiębiorca, działacz społeczny, ziemianin
- Mikołaj Korenfeld (zm. 1931) – adwokat, publicysta
- Estera Kowalska (zm. 1980) – aktorka
- Irena Jadwiga Kozłowska (zm. 1992) – pisarka, prozaik
- Feliks Kramsztyk (zm. 1918) – adwokat, publicysta
- Stanisław Kramsztyk (zm. 1906) – naukowiec, fizyk, popularyzator nauki
- Zygmunt Kramsztyk (zm. 1920) – lekarz Szpitala Starozakonnych
- Julian Kraushar (zm. 1928) – inżynier, działacz społeczny
- Samuel Eleazar Kronenberg (zm. 1826) – kupiec i bankier
- Tekla Kronenberg (zm. 1848) – żona Samuela Kronenberga
- Henryk Kroszczor (zm. 1979) – historyk, publicysta
- Maria Krych (zm. 2005) – tłumaczka
- Klementyna Krymko (zm. 2006) – reżyser radiowy
- Magnus Kryński (zm. 1916) – publicysta
- Bronisław Krystall (zm. 1983) – mecenas sztuki
- Izabella Krystall (zm. 1918) – skrzypaczka
- Ludwika Kwart (zm. 2004) – lekarz-stomatolog
- Adam Kwaterko (zm. 1993) – redaktor Fołks Sztyme
- Irena Majchrzak (zm. 2011) – pedagog, socjolog, autorka odimiennej metody nauki czytania
- Marian Małowist (zm. 1988) – historyk
- Bronisław Mansperl (zm. 1915) – porucznik I Brygady Legionów
- Bernard Ber Mark (zm. 1966) – historyk żydowski, działacz komunistyczny
- Stefan Marody (zm. 2005) – dziennikarz
- Rafał Medres (zm. 1934) – inżynier elektryk, ojciec W. Grosza
- Uszer Izrael Mendelson (zm. 1935) – poseł i senator RP
- Stanisław Mendelson (zm. 1913) – działacz socjalistyczny
- Helena Merenholc (zm. 1997) – pedagog, reżyser radiowy
- Samuel Henryk Merzbach (zm. 1874) – poeta, księgarz, wydawca
- Zygmunt Merzbach (zm. 1852) – księgarz, wydawca
- Szymon Methal (zm. 1921) – szachista i kompozytor szachowy
- Herman Meyer (zm. 1898) – kupiec
- Leopold Méyet (zm. 1912) – adwokat, literat, kolekcjoner
- Bolesław Milewicz (zm. 1982) – działacz oświatowy
- Salomon Mintz (zm. 1931) – lekarz
- Klara Mirska (zm. 1990) – pisarka
- Michał Mirski (zm. 1994) – dziennikarz, publicysta, działacz komunistyczny
- Alina Molska (zm. 2011) – socjolog
- Rafał Molski (zm. 2000) – matematyk i filozof
- Abraham Morewski (zm. 1964) – aktor, pisarz
- Janina Morgensztern (zm. 1970) – historyk
- Jakub Mortkowicz (zm. 1931) – wydawca książek w międzywojennej Polsce
- Mojżesz Moszkowski (zm. 1904) – bibliotekarz Wielkiej Synagogi
- Juliusz Mutermilch (zm. 1921) – lekarz
- Adolf Paprocki (zm. 1852) – nauczyciel Szkoły Rabinów
- Gertruda Pawlak-Finder (zm. 1997) – działaczka komunistyczna, żona Pawła Findera
- Samuel Peltyn (zm. 1896) – redaktor „Izraelity”
- Icchok Lejb Perec (zm. 1915) – pisarz jidysz
- Beniamin Perelmuter (zm. 1952) – architekt i inżynier
- Adolf Peretz (zm. 1933) – ekonomista, publicysta
- Feliks Perl (zm. 1927) – działacz socjalistyczny i publicysta
- Rafał Ber Perl (zm. 1848) – działacz społeczny, kupiec
- Mojżesz Pfefer (zm. 1919) – działacz społeczny, filantrop, fundator kieleckiej synagogi
- Henryk Piasecki (zm. 2003) – funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa PRL
- Jehoszua Piasek (zm. 1997) – dziennikarz
- Jakub Pik (zm. 1892) – optyk, działacz społeczny
- Józef Izaak Pinkiert (zm. 1998) – dyrektor Diory i RWT
- Janina Piwowarczyk-Wierzbowska (zm. 2001) – dziennikarka, literat
- Hanna Poznańska-Linde (zm. 2008) – lekarz, działaczka Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu
- Szaja Prywes (zm. 1903) – kupiec
- Jakub Przeworski (zm. 1935) – księgarz, wydawca
- Marek Przeworski (zm. 1943) – wydawca, księgarz
- Markus Przeworski (zm. 1894) – fabrykant, właściciel cukrowni
- Feliks Sachs (zm. 1935) – lekarz, działacz socjalistyczny
- Józef Sandel (zm. 1962) – historyk sztuki, publicysta
- Aron Serdyner (zm. 1865) – kupiec, filantrop, fundator synagogi
- Józef Seidenbeutel (zm. 1923) – malarz
- Paulina Seidenbeutel-Karbowska (zm. 1941) – lekarka, pianistka
- Ryszard Sielicki (zm. 2005) – kompozytor
- Aleksander Silbernik (zm. 1903) – kupiec
- Sara Słonimska (zm. 1897) – poetka, opiekunka kółka dramatycznego, zwolenniczka asymilacji Żydów
- Chaim Zelig Słonimski (zm. 1904) – astronom, matematyk
- Józef Słonimski (zm. 1934) – literat, lingwista
- Adam Słucki (zm. 1934) – inżynier mechanik
- Janusz Sokołowski (zm. 1997) – dyplomata, konsul RP w Rzymie
- Orko Sołowiejczyk (zm. 1942) – chirurg
- Ber Sonnenberg (zm. 1823) – sławny kupiec
- Kazimierz Sterling (zm. 1933) – adwokat
- Izaak Stera (zm. 1864) – nauczyciel Szkoły Rabinów
- Henryk Stifelman (zm. 1938) – architekt
- Emma Sunderland-Lesman (zm. 1887) – matka poety Bolesława Leśmiana
- Julian Stryjkowski (zm. 1996) – dziennikarz i prozaik
- Jerzy Szapiro (zm. 2011) – neurochirurg
- Pinkus Szenicer (zm. 1983) – wieloletni opiekun cmentarza
- Dawid Mojżesz Szeroszewski (zm. 1915) – bankier
- Chone Szmeruk (zm. 1997) – profesor literatury jidysz na Uniwersytecie Jerozolimskim
- Matatiahu Szoham (zm. 1937) – poeta hebrajski
- Michał Szuldenfrei (zm. 1965) – adwokat, członek Bundu, poseł
- Baruch Szulman (zm. 1906) – członek OB PPS, zamachowiec
- Jakub Szwajcer (zm. 1941) – lekarz
- Michał Szwejlich (zm. 1995) – aktor
- Nuchym Szyc (zm. 1990) – poeta, parasolnik
- Halina Szymańska (zm. 2006) – działaczka
- Leon Wagenfisz (zm. 1911) – powstaniec styczniowy
- Helena Wajcman (zm. 1995) – dokumentalista, pracownik ŻIH
- Symcha Wajs (zm. 1999) – stomatolog i działacz społeczności żydowskiej
- Zygmunt Warszawer (zm. 1997) – ostatni żydowski mieszkaniec pochodzący z Łaskarzewa
- Elżbieta Wassongowa (zm. 2007) – polska tłumaczka literatury pięknej, redaktor książek
- Hipolit Wawelberg (zm. 1901) – współzałożyciel Szkoły im. Wawelberga i Rotwanda
- Jakub Weinles (zm. 1938) – malarz
- Jakub Leopold Weiss (zm. 1889) – kantor
- Icchak Majer Weisenberg (zm. 1938) – piasrz dramaturg
- Aleksander Wertheim (zm. 1849) – bankier
- Mieczysław Węgierko (zm. 1933) – ogrodnik cmentarza
- Paweł Wildstein (zm. 2008) – przewodniczący Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP
- Szymon Winawer (zm. 1919) – szachista
- Włodzimierz Winawer (zm. 1997) – adwokat
- Alfred Wiślicki (zm. 1995) – profesor Politechniki Warszawskiej
- Wacław Wiślicki (zm. 1935) – prezes Centrali Związków Kupców Żydowskich, poseł na Sejm II RP
- Estera Wodnar (zm. 1993) – reżyser teatralna
- Mieczysław Wodnar (zm. 2001) – pisarz, tlumacz, publicysta, znawca kultury i religii żydowskiej
- Henryk Wohl (zm. 1907) – skarbnik powstańczego Rządu Narodowego
- Bogdan Wojdowski (zm. 1994) – pisarz, krytyk literacki i teatralny, publicysta
- Jerzy Wolanowski (zm. 1933) – przemysłowiec
- Lucjan Wolanowski (zm. 2006) – pisarz, reporter, podróżnik, tłumacz
- Majer Wolanowski (zm. 1900) – przemysłowiec i fabrykant
- Sabina Wójcikiewicz (zm. 1941) – modelka
- Zofia Zaks (zm. 2001) – historyk, przewodnicząca Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu
- Gecel Zalcstein (zm. 1841) – antykwariusz
- Maryla Zalejska-Komar (zm. 2004) – dziennikarka
- Feliks Zamenhof (zm. 1933) – lekarz-farmaceuta, esperantysta, brat Ludwika Zamenhofa
- Helena Zamenhof (zm. 1940) – esperantystka
- Henryk Zamenhof (zm. 1932) – lekarz, esperantysta, brat Ludwika Zamenhof
- Klara Zamenhof (zm. 1924) – esperantystka, żona Ludwika Zamenhofa
- Leon Zamenhof (zm. 1934) – lekarz-laryngolog, esperantysta, brat Ludwika Zamenhofa
- Ludwik Zamenhof (zm. 1917) – lekarz, twórca sztucznego, międzynarodowego języka esperanto
- Markus Zamenhof (zm. 1907) – radca stanu, ojciec Ludwika Zamenhofa
- Rozalia Zamenhof (zm. 1892) – esperantystka, matka Ludwika Zamenhofa
- Mojsej Zeldowicz (zm. 2008) – historyk rosyjskiej krytyki literackiej
- Adolf Zeligson (zm. 1919) – łódzki architekt
- Aleksander Ziemny (zm. 2009) – poeta, prozaik, reportażysta, tłumacz
- Ewa Zigielman (zm. 2001) – działaczka komunistyczna
- Roman Zimand (zm. 1992) – krytyk literatury
- Jakub Zonszajn (zm. 1962) – poeta
- Reuven Zygielbaum (zm. 2005) – aktor, działacz kulturalny
- Mojżesz Zylberfarb (zm. 1934) – działacz syjonistyczny
Do dnia dzisiejszego nie zachowały się nagrobki Samuela Adalberga, Eli Kochańskiego, Samuela Kronenberga oraz Gecla Zalcsteina.
[edytuj] Groby symboliczne
Na cmentarzu znajduje się wiele symbolicznych grobów i tablic głównie upamiętniających osoby zamordowane podczas II wojny światowej oraz osoby, które opuściły Polskę i zostały pochowane w innych miejscach.
- Wiktor Alter (zm. 1943) – działacz Bundu
- Anna Braude-Hellerowa (zm. 1943) – lekarz naczelny Szpitala Dziecięcego
- Aleksander Drożdżyński (zm. 1980) – dziennikarz, publicysta, pisarz, satyryk
- Henryk Ehrlich (zm. 1942) – działacz Bundu
- Artur Eisenbach (zm. 1992) – historyk
- Paweł Finder (zm. 1944) – działacz komunistyczny
- Jakub Goldberg (zm. 2002) – reżyser, scenarzysta i aktor
- Teodozja Goliborska-Gołąb (zm. 1992) – lekarka
- Abraham Gepner (zm. 1943) – prezes Centralnego Związku Kupców
- Bronisław Karbowski (zm. 1940) – lekarz
- Michał Klepfisz (zm. 1943) – członek Bundu i ŻOB
- Janusz Korczak (zm. 1942) – pedagog, pisarz
- Szymon Lewinson (zm. 1940) – urolog, oficer WP
- Jerzy Lipman (zm. 1983) – operator filmowy
- Leon Lipszowicz (zm. 1941) – neurolog
- Aleksander Margolis (zm. 1939) – lekarz, działacz Bundu
- Alina Margolis-Edelman (zm. 2008) – lekarka, działaczka społeczna
- Janina Mortkowiczowa (zm. 1960) – pisarka, tłumaczka
- Lejb Najdus (zm. 1918) – pisarz jidysz
- Adam Rutkowski (zm. 1987) – historyk
- Wanda Sieradzka de Ruig (zm. 2008) – dziennikarka, tłumaczka, poetka, autorka tekstów piosenek i scenariuszy telewizyjnych
- Ignacy Sznajderman (zm. 1942) – lekarz neurolog
- Ryszard Szreter (zm. 1989) – żołnierz AK, powstaniec warszawski; wykładowca Uniwersytetu w Birmingham
- Stefania Wilczyńska (zm. 1942) – pedagog
- Lidia Zamenhof (zm. 1942) – propagatorka esperanto, bahaizmu oraz idei homaranismo
- Zofia Zamenhof (zm. 1942) – lekarz pediatra i internista
Fragment pomnika ofiar getta warszawskiego
Pomnik żydowskich oficerów Wojska Polskiego
Na cmentarzu znajduje się kilka pomników, upamiętniających głównie pomordowanych w czasie II wojny światowej. Należą do nich:
- Pomnik Pamięci Dzieci – Ofiar Holokaustu – kształtem nawiązujący do wysokiego muru getta z drutem kolczastym, a w jego dolnej części znajdują się gruzy getta, na których powierzchni wkomponowano zdjęcia żydowskich dzieci, które zginęły w latach II wojny światowej. Pomnik został ufundowany przez Jacka Eisnera.
- Treść w językach polskim, jidysz i hebrajskim brzmi: „Pamięci Żydów oficerów Wojska Polskiego zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 r. w Katyniu, Miednoję i Charkowie”.
- Pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej – upamiętniający żołnierzy żydowskich poległych w czasie II wojny światowej.
- Treść w językach polskim, jidysz, hebrajskim i angielskim brzmi: „Ku pamięci Żydów żołnierzy Wojska Polskiego, bojowników gett, ruchu oporu i partyzantów poległych w walce z okupantem hitlerowskim w II wojnie światowej, których miejsca pochowania są nieznane”.
Macewy znajdujące się na cmentarzu żydowskim w Warszawie są niezwykle bogato zdobione. Ornamenty odnajdowane na nagrobkach mówią wiele o zmarłymi spoczywającymi pod nimi.
Motywy najczęściej pojawiające się na macewach:
- dłonie kapłana – ułożone w geście symbolicznego błogosławieństwa, najczęściej na grobach osób pełniących posługę w świątyni, uważanych za potomków arcykapłana Aarona, osoby pochowane w grobach z takimi nagrobkami najczęściej noszą nazwisko Cohen.
- lew – oznacza osobę o imieniu Jehuda Arie lub Lejb (odpowiednio w hebrajskim i jidysz – lew), albo też kogoś niezwykle silnego lub odważnego.
- złamany kwiat lub drzewo – symbol niespodziewanej i gwałtownej śmierci.
- dłoń trzymająca nóż – symbol mohela, dokonującego rytualnego obrzezania.
- dłoń lejąca wodę z dzbana – na grobach osób z rodu Lewiego, obmywających dłonie kapłana przed nabożeństwem.
- księga – pochowany był uczonym w piśmie, rabinem.
- jeleń – symbol pokolenia Naftalego.
- gwiazda Dawida – symbol przynależności religijnej lub narodowej zmarłego.
- świecznik – występuje przede wszystkim na nagrobkach kobiet. Jest aluzją do zapalania i błogosławieństwa przez żydowskie kobiety świateł szabatu.
- baran – symbol miesiąca nisan.
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
[edytuj] Bibliografia
- Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski, Spacerownik. Historyczne cmentarze Warszawy. Dodatek do Gazety Wyborczej, 28-29 października 2006.
- Hanna i Piotr Paszkiewiczowie, Monika Krajewska, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1992, ISBN 83-01-10518-6.
- Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 89-90.
- Karol Mórawski, Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich, Warszawa 1989, ISBN 83-7005-129-4.
- Henryk Kroszczor: Cmentarz Żydowski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-04304-0.
- Leon Przysuskier, Cmentarze żydowskie w Warszawie: przewodnik ilustrowany, Radom 1992
- Ignacy Schiper: Cmentarze żydowskie w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie Maor, 1938.
- Mapa WIG Warszawa Południe Pas 40 Słup 32 Warszawa 1932
- Mapa WIG Warszawa Północ Pas 39 Słup 32 Warszawa 1933
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
Cmentarze Warszawy |
|
| Komunalne |
|
 |
|
| Wojenne |
|
|
| Rzymskokatolickie |
|
|
| Starokatolickie |
|
|
| Ewangelickie |
|
|
| Prawosławne |
|
|
| Żydowskie |
|
|
| Karaimskie |
|
|
| Muzułmańskie |
|
|
| Inne |
|
|
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
nr rej. 874 z dnia 1 grudnia 1973 r.
Polska,_map.png&filetimestamp=20090306195038)
Multimedia w Wikimedia Commons
