Alicja w Krainie Czarów

Alicja w Krainie Czarów Alice's Adventures in Wonderland
Strona tytułowa pierwszego wydania
Autor	Charles Lutwidge Dodgson (pseud. Lewis Carroll)
Miejsce wydania	Anglia
Język	angielski
Data I wyd.	1865
Wydawca	Macmillan
poprzednia brak następna Alicja po drugiej stronie lustra
Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Alicja w Krainie Czarów bądź (oryginalny tytuł) Przygody Alicji w Krainie Czarów (ang. Alice's Adventures in Wonderland) – utwór angielskiego wykładowcy matematyki Charlesa Lutwidge'a Dodgsona (pseudonim Lewis Carroll) opublikowany 4 lipca 1865. Dosłownie angielski tytuł znaczy Przygody Alicji w Krainie Dziwów, jednak pierwsi polscy tłumacze oddali Wonderland jako Krainę Czarów, choć w całej książce nie ma o czarach ani słowa.

Książka zachowuje absurdalną logikę snu, jest wypełniona satyrycznymi aluzjami do przyjaciół i wrogów Dodgsona, parodiami szkolnych wierszyków, których uczyły się w XIX wieku brytyjskie dzieci, zawiera także odniesienia lingwistyczne i matematyczne.

Utwór jest trudny do sklasyfikowania. Maciej Słomczyński pisze w przedmowie do Alicji w swoim tłumaczeniu, że "jest to zapewne jedyny wypadek w dziejach piśmiennictwa, gdzie jeden tekst zawiera dwie zupełnie różne książki: jedną dla dzieci i drugą dla bardzo dorosłych".

Kontynuacją utworu jest Alicja po drugiej stronie lustra.

Geneza

Portret Dodgsona z 1863 roku

Zdjęcie Alice Liddell wykonane około 1860 roku

4 lipca 1862 roku odbyła się wycieczka łodzią po Tamizie, w której uczestniczyli wielebny Dodgson (autor książki), wielebny Robinson Duckworth i trzy małe dziewczynki:

• Lorina Charlotte Liddell (13 lat; Prima w wierszu rozpoczynającym książkę)
• Alice Pleasance Liddell (10 lat; Sekunda w wierszu)
• Edith Mary Liddell (8 lat; Tercja w wierszu)

Wycieczka rozpoczęła się od Folly Bridge niedaleko Oksfordu i zakończyła pięć mil dalej w wiosce Godstow. W czasie rejsu wielebny Dodgson opowiadał historię, w której główną rolę grała Alicja.

Dziewczynkom opowieść bardzo się spodobała, a Alice Liddell poprosiła Dodgsona o spisanie jej. Uczynił to i 26 listopada 1864 roku dał Alicji manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią (ang. Alice's Adventures Under Ground). Niektórzy, w tym Martin Gardner, spekulowali, że istniała wcześniejsza wersja, zniszczona przez samego autora, gdy napisał lepszą, bardziej rozbudowaną książkę, nie ma jednak na to dowodów.

Zgodnie z dziennikami Dodgsona, na wiosnę 1863 dał on nieukończony manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią znajomemu bajkopisarzowi Henry'emu Kingsleyowi, który zachwycony skłonił panią Liddell, aby namówiła Dodgsona do publikacji. Zaskoczony autor pokazywał utwór kolejnym znajomym, między innymi swemu przyjacielowi i mentorowi George'owi MacDonaldowi (również autorowi literatury dziecięcej), którego dzieci zachwyciły się Alicją. MacDonald także poradził Dodgsonowi, aby książkę opublikował. Zanim jeszcze został ukończony egzemplarz dla Alicji Liddell, oryginalny utwór rozrósł się z 18 do 35 tysięcy słów, głównie dzięki dodaniu epizodów o Kocie z Cheshire i Obłąkanej Herbatce. 4 lipca 1865 (dokładnie trzy lata po wycieczce) opowieść Dodgsona została opublikowana pod znanym dzisiaj tytułem, z ilustracjami Johna Tenniela.

Autor przyjął pseudonim Lewis Carroll. Trzymał się go przez całe życie, wyraźnie oddzielając matematyczne dzieła naukowe i popularnonaukowe prace o matematyce i grach logicznych (które sygnował prawdziwym nazwiskiem) od literatury pięknej, wydawanej pod pseudonimem. Był do tego stopnia konsekwentny, że odsyłał nie przeczytane listy, które przychodziły do Lewisa Carrolla na adres uniwersytetu.

Pierwsze wydanie książki liczyło 2 tys. egzemplarzy, zostało jednak zniszczone, gdyż Tenniel miał wątpliwości co do jakości druku (dziś znane są tylko 23 ocalałe kopie; 18 jest w posiadaniu dużych archiwów lub bibliotek, takich jak Harry Ransom Humanities Research Center, a pozostałe pięć jest w rękach prywatnych). Szybko powstało nowe wydanie, wydrukowane w grudniu tego samego roku, lecz noszące datę 1866.

Cały nakład szybko wyprzedano. Alicja była rozchwytywaną sensacją, docenioną zarówno przez dzieci, jak i dorosłych. Za życia autora sprzedało się ok. 180 tys. egzemplarzy. Wśród pierwszych czytelników byli m.in. młody Oscar Wilde i Królowa Wiktoria. Książka do dziś została przetłumaczona na 125 języków, włącznie z esperanto i językiem farerskim. Miała po angielsku ponad 100 wydań. Powstały niezliczone adaptacje teatralne i filmowe.

Kalendarium

• 4 lipca 1862: Wycieczka łodzią po Tamizie
• 4 lipca 1865: Pierwsze wydanie, zniszczone.
• 1865: Pierwsze wydanie amerykańskie Alicji. Jak wiele ówczesnych książek, została wydana piracko, bez jakichkolwiek tantiem dla autora.
• 1866: Data na okładce drugiego wydania (naprawdę grudzień 1865)
• 1871: Dodgson, podczas swego pobytu w Londynie, spotyka inną Alicję, Raikes, rozmawia z nią o jej odbiciu w lustrze, co doprowadza do powstania kolejnej książki Alicja po drugiej stronie lustra.
• 1886: Carroll publikuje faksymilie rękopisu Przygód Alicji pod ziemią.
• 1890: Carroll publikuje The Nursery "Alice", specjalne wydanie do czytania dzieciom w wieku od zera do pięciu lat.
• 1908: Alicja po raz pierwszy przetłumaczona na japoński.
• 1910: Pierwszy przekład polski, autorstwa niejakiej Adeli S. Nazwisko tłumaczki, jak i sama książka nie zachowały się w dostępnych publicznie zbiorach, jest tylko wzmianka w bibliografii.
• 1927: Ukazuje się pierwszy popularny polski przekład Alicji, autorstwa Marii Morawskiej. Wiersze przetłumaczył Antoni Lange.
• 1955: Ukazuje się polski przekład autorstwa Antoniego Marianowicza.
• 1960: Amerykański pisarz Martin Gardner publikuje specjalne wydanie The Annotated Alice (dosł. Alicja z przypisami). Łączy teksty Przygód Alicji w Krainie Czarów, oraz Alicji po drugiej stronie lustra i dodaje przypisy, wyjaśniające ukryte aluzje, a także podaje oryginalne treści wiktoriańskich poematów parodiowanych w książkach.
• 1964: Alicia in Terra Mirabili – pierwsze łacińskie tłumaczenie książki.
• 1965: Ukazuje się polski przekład autorstwa Macieja Słomczyńskiego.
• 1986: Ukazuje się polski przekład Alicji autorstwa Roberta Stillera.
• 1998: Jedna z nielicznych ocalałych kopii pierwszego wydania została sprzedana na aukcji za 1,5 mln dolarów, stając się najdroższą książką dla dzieci, jaka kiedykolwiek została zakupiona.
• 1999: Tłumaczenie na polski autorstwa Jolanty Kozak.
• 2000: Kolejny przekład Alicji autorstwa Iwony Libuchy.
• 2010: Najnowsze tłumaczenie na język polski autorstwa Bogumiły Kaniewskiej.

Polskie tłumaczenia

Pierwsze polskie tłumaczenie (Przygody Alinki w krainie cudów)

Strona tytułowa

 

Alicję... na polski tłumaczyli:

• Adela S. (1910) – Pierwsze tłumaczenie książki. Stiller w przedmowie do swojego tłumaczenia Alicji pisze o nim tak:

"Nie wiem nic o najwcześniejszej wersji Adeli S. Wydana w 1910 roku znikła doszczętnie i ślad jej istnienia pozostał tylko w bibliografii. Już w roku 1927 firma Gebethner i Wolff zamówiła nowy przekład, widocznie uznawszy tamten za bezużyteczny".

Nie jest znane pełne nazwisko tłumaczki.

• Maria Morawska (1927) – Wspomnianym wyżej, zamówionym przez Gebethnera i Wolffa przekładem, było tłumaczenie Marii Morawskiej. Książka nosiła tytuł Ala w krainie czarów. Ukazała się trzy razy przed wojną, później w 1947 i ostatni raz w 1997 roku. Tekst Morawskiej na ogół nie jest wierny oryginałowi (na karcie tytułowej pierwszego wydania widniał zresztą napis "wolny przekład z angielskiego"). Tłumaczka zastępuje często tekst Carrolla własnym, co "nadaje całości odcień jakby parodii". Zaletą tego tłumaczenia były jednak wiersze, przełożone przez znanego tłumacza i poetę Antoniego Lange.
• Antoni Marianowicz (1955) – Antoni Marianowicz tłumacząc popełnił kilka błędów, np. w pierwszym zdaniu pierwszego rozdziału przetłumaczył bank jako ławkę zamiast brzeg (skojarzenie z niemieckim die Bank – ławka – w późniejszych wydaniach ten błąd został poprawiony). Tłumaczenie Marianowicza odbiega od oryginalnego tekstu, szczególnie dotyczy to wierszy – ponieważ w oryginale są to parodie wiktoriańskich wierszyków dla dzieci, tłumacz nawiązał do podobnych polskich, jak Chory kotek Stanisława Jachowicza czy piosenka Jasne słoneczko późno dziś wstało. To tłumaczenie Alicji... miało najwięcej wznowień, jest to jednak przynajmniej częściowo skutkiem dłuższej obecności na rynku od tłumaczeń późniejszych.
• Maciej Słomczyński (1965) – pierwszy przekład zgodny z oryginałem, bez własnych dodatków. Charakteryzuje go stosunkowo duża liczba anglicyzmów. W przedmowie do drugiego wydania tłumacz wyjaśniał, że miał na celu przybliżenie Alicji... dorosłemu czytelnikowi, jest to jednak drugie co do popularności polskie tłumaczenie.
• Robert Stiller (1986) – Stiller, przekonany, że żaden z wcześniejszych przekładów nie oddaje ducha i litery oryginału "przez 10 lat czekał, aż Słomczyński poprawi swoje niedociągnięcia" i "brak wdzięku", aż wreszcie zdecydował się na własne tłumaczenie, korzystając z doświadczeń wszystkich poprzednich tłumaczeń (oprócz Adeli S.) oraz Annotated Alice Gardnera. Jako pierwszy w swoim przekładzie opatrzył książkę przypisami wyjaśniającymi niuanse umykające bez dokładnego poznania epoki wiktoriańskiej i genezy książki. Jego tłumaczenie również jest popularne, szczególnie wydanie dwujęzyczne Alicji, nie udało mu się jednak wyprzeć przekładu Słomczyńskiego i skierowanego bardziej do dzieci tłumaczenia Marianowicza.
• Jolanta Kozak (1999) – Tłumaczenie Jolanty Kozak wydano dotąd tylko raz. Tłumaczka uwspółcześnia język utworu, dzięki czemu ma być łatwiejszy w odbiorze przez dzieci, jednocześnie trzymając się treści oryginału.
• Iwona Libucha (2000) – Wersję tłumaczenia, autorstwa Iwony Libuchy, również wydano tylko raz.
• Krzysztof Dworak (2010) - dla wydawnictwa Buchmann.
• Bogumiła Kaniewska (2010) - Najnowsza wersja tłumaczenia Bogumiły Kaniewskiej ma być bardziej zrozumiała dla dzieci w stosunku do wcześniejszych tłumaczeń, zachowując przy okazji finezję tekstu.

Nie jest to duża liczba w porównaniu np. z 34 tłumaczeniami niemieckimi.

Fabuła

Streszczenie nie oddaje wartości tej książki, która leży w dużej mierze w jej formie. Tytuły rozdziałów podane za przekładem Macieja Słomczyńskiego. Ilustracje oryginalne Johna Tenniela; nie oddają one wyglądu Alicji Liddell, która miała ciemne włosy i krótką grzywkę. Carroll wysłał Tennielowi fotografię Mary Hilton Babcock, innej zaprzyjaźnionej dziewczynki, nie wiadomo jednak, czy Tenniel rzeczywiście wzorował się na niej.

Książkę rozpoczyna wiersz, wyjaśniający genezę jej powstania i opisujący wycieczkę po Tamizie.

1. W głąb króliczej nory

Oryginalny tytuł: Down the Rabbit-Hole

Przekład Adeli S.: W króliczej jamie

Przekład Morawskiej: Nora królicza

Przekład Marianowicza: Przez króliczą norę

Przekład Słomczyńskiego: W głąb króliczej nory

Przekład Stillera: W głąb króliczej nory

Przekład Kozak: Nura w króliczą norę

Przekład Dworaka: W głąb Króliczej Nory

Przekład Kaniewskiej: Królicza nora

Alicja, spędzając leniwie czas ze swoją siostrą, widzi Białego Królika w ubraniu, niosącego zegarek kieszonkowy. Podąża za nim w głąb króliczej nory i spada głęboką studnią, mijając półki pełne dziwnych przedmiotów. Po bezpiecznym lądowaniu w długim przedsionku znajduje szklany stół ze złotym kluczem. Szukając dziurki, do której by pasował klucz, znajduje małe drzwiczki, a za nimi piękny ogród. Jest jednak za duża, by się przez nie przecisnąć. W końcu znajduje małą butelkę z etykietą WYPIJ MNIE, wypija i zmniejsza się. Niestety klucz zostawiła na stole i teraz nie może go dosięgnąć. W końcu odkrywa i zjada ciastko z napisem ZJEDZ MNIE.

2. Kałuża łez

Oryginalny tytuł: The Pool of Tears

Przekład Adeli S.: Kałuża łez

Przekład Morawskiej: Jezioro łez

Przekład Marianowicza: Sadzawka z łez

Przekład Słomczyńskiego: Kałuża łez

Przekład Stillera: Kałuża łez

Przekład Kozak: Kałuża łez

Przekład Dworaka: Jezioro łez

Przekład Kaniewskiej: Jezioro łez

Na skutek zjedzenia ciastka Alicja rośnie na wysokość 9 stóp. Płacze, tworząc kałużę łez. Biały Królik przebiega przez sień i jest tak przestraszony widokiem Alicji, że upuszcza swoje rękawiczki i wachlarz. Alicja wachluje się nim, co powoduje jej ponowne zmniejszanie, ale szczęśliwie przerywa przed zupełnym zniknięciem. Pływa w kałuży łez i spotyka Mysz, która śmiertelnie boi się kotów. Dopływają do brzegu, gdzie spotykają mnóstwo ptaków i innych zwierząt, także mokrych.

3. Wyścig kumotrów i ogonopowieść

Oryginalny tytuł: A Caucus-Race and a Long Tale

Przekład Adeli S.: Wyścigi

Przekład Morawskiej: Wyścigi

Przekład Marianowicza: Wyścigi ptasie i opowieść Myszy

Przekład Słomczyńskiego: Wyścig kumotrów i ogonopowieść

Przekład Stillera: Kumoterski wyścig i ogoniasta opowieść

Przekład Dworaka: Gonitwa Za Stanowiskami oraz Rzecz Długa o Smutnym Zakończeniu

Przekład Kozak: Gonitwa Parlamentarna i żałosny ogon (W spisie treści wydania Prószyńskiego 2003 rozdział ma inny tytuł niż w samej książce. Brzmi on "Gonitwa Parlamentarna i podłużny stół". Być może jest to pozostawiona przez tłumaczkę wersja robocza tytułu.)

Przekład Kaniewskiej: Wyścigi

Jeden z ptaków, Dodo decyduje, że zwierzęta powinny się osuszyć w Wyścigu Kumotrów, który nie ma żadnych reguł oprócz biegania w kółko. Po pół godziny wyścig kończy się i każdy wygrywa, więc każdy powinien dostać nagrodę. Alicja oddaje swoje słodycze na nagrody, sama dostaje w nagrodę swój naparstek, a Mysz opowiada jej swoją długą i smutną historię prześladowań przez koty. Rozdział kończy się, gdy Alicja opuszcza uczestników wyścigu.

4. Królik wysyła małego Billa

Oryginalny tytuł: The Rabbit Sends in a Little Bill

Przekład Adeli S.: Królik wysyła małego Bibusia

Przekład Morawskiej: Ala posłańcem królika

Przekład Marianowicza: Wysłannik Białego Królika

Przekład Słomczyńskiego: Królik wysyła małego Billa

Przekład Stillera: Królik wpuszcza w komin

Przekład Kozak: Królik posyła Bilusia

Przekład Dworaka: Przeznaczenie Małego Jaśka

Przekład Kaniewskiej: Alicja posłańcem Królika

Biały Królik myli Alicję ze swoją służącą, każąc przynieść parę rękawiczek i wachlarz. Alicja idzie do jego domu i znajduje butelkę, bez napisu sugerującego picie. Mimo to wypija zawartość i w efekcie rośnie tak bardzo, że wypełnia sobą cały dom. Biały Królik nie może dostać się do środka, więc wysyła tam swego sługę, jaszczurkę imieniem Bill. Bill próbuje wejść przez komin, ale Alicja go wykopuje na zewnątrz. Biały Królik wrzuca do środka kamyki, które zamieniają się w ciastka. Alicja zjada ciastka, co sprawia, że znowu się zmniejsza. Wychodzi na zewnątrz, gdzie natyka się na tłum zwierząt. Spotyka olbrzymie szczeniątko, od którego musi się opędzać. W końcu widzi Gąsienicę, siedzącego na grzybie i palącego fajkę wodną.

5. Rada Gąsienicy

Oryginalny tytuł: Advice from a Caterpillar

Przekład Adeli S.: Rada gąsienicy

Przekład Morawskiej: Rada gąsienicy

Przekład Marianowicza: Rada pana Gąsienicy

Przekład Słomczyńskiego: Rada Gąsienicy

Przekład Stillera: Gąsienica radzi

Przekład Kozak: Gąsienicowe rady

Przekład Dworaka: Rada od Gąsienicy

Przekład Kaniewskiej: Rada Gąsienicy

Alicja pyta, jak stać się większą, ale Gąsienica każe jej recytować wierszyk. Alicja robi to (zmieniając tekst w parodię). Gdy w końcu zawiedziona już odchodzi, Gąsienica wreszcie podpowiada jej, że jedna strona grzyba powiększa, a druga zmniejsza. Gąsienica zostawia ją samą. Alicja najpierw próbuje prawej strony, co sprawia że zmniejsza się, uderzając głową o własne stopy. Potem próbuje lewej strony i jej szyja rośnie do olbrzymich rozmiarów. Wysoko w koronach drzew atakuje ją Gołąb, który jest przekonany, że broni się przed wężem. Alicja próbuje go przekonać, że jest małą dziewczynką. W końcu nadgryzając raz jeden, raz drugi kawałek grzyba, wraca do swoich normalnych rozmiarów.

6. Prosiak i pieprz

Oryginalny tytuł: Pig and Pepper

Przekład Adeli S.: Prosię i pieprz

Przekład Morawskiej: Prosię i pieprz

Przekład Marianowicza: Prosię i pieprz

Przekład Słomczyńskiego: Prosiak i pieprz

Przekład Stillera: Prosiak i pieprz

Przekład Kozak: Wieprzek z pieprzem

Przekład Dworaka: Świnia i Pieprz

Przekład Kaniewskiej: Prosię i pieprz

Alicja trafia na progi domu, gdzie stoją służący: Żaba i Ryba. Mimo ostrzeżeń jednego z nich, Alicja wchodzi do domu i spotyka Księżną, Kucharkę, Dziecko i Kota z Cheshire. Kucharka gotuje zupę i rzuca talerzami. W zupie jest za wiele pieprzu, co sprawia, że Alicja ciągle kicha. Stale rozzłoszczona Księżna podrzuca dziecko, recytując mu wiersz "Do synka swego groźnie mów i bij go kiedy kicha..." Kiedy kończy, daje dziecko Alicji, a sama idzie grać w krokieta z Królową. Ku zdumieniu Alicji dziecko zamienia się w prosiaka, więc go wypuszcza do lasu. Kot z Cheshire ciągle znika i pojawia się. Opowiada jej o Zwariowanym Kapeluszniku i Marcowym Zającu. W końcu znika powoli, zostawiając tylko swój uśmiech.

7. Obłąkana herbatka

Oryginalny tytuł: A Mad Tea Party

Przekład Adeli S.: Warjacki podwieczorek

Przekład Morawskiej: Szalony podwieczorek

Przekład Marianowicza: Zwariowany podwieczorek

Przekład Słomczyńskiego: Obłąkana herbatka

Przekład Stillera: Zwariowana herbatka

Przekład Kozak: Głupi podwieczorek

Przekład Dworaka: Szalony Podwieczorek

Przekład Kaniewskiej: Szalony podwieczorek

Alicja jest gościem na obłąkanej herbatce, wraz z Szalonym Kapelusznikiem, Marcowym Zającem i Susłem. Wszyscy zadają Alicji mnóstwo logicznych zagadek i wytykają najmniejsze nielogiczności jej wypowiedzi. Alicja czuje się obrażona i odchodzi, twierdząc, że to najgłupsza herbatka, na jakiej kiedykolwiek była. Znajduje drzwi w pniu drzewa i wchodzi do środka. W ten sposób trafia znowu do długiego przedsionka, do którego wpadła na początku. Tym razem najpierw otwiera maleńkie drzwi, zjada zachowany kawałek grzyba i wkracza do pięknego ogrodu.

8. Królewskie tereny do gry w krokieta

Oryginalny tytuł: The Queen's Croquet Ground

Przekład Adeli S.: Plac krokietowy królowej

Przekład Morawskiej: Krokiety u królowej

Przekład Marianowicza: Partia krokieta u Królowej

Przekład Słomczyńskiego: Królewskie tereny do gry w krokieta

Przekład Stillera: Królowa gra w krokieta

Przekład Kozak: Partia krokieta u Królowej

Przekład Dworaka: Pole do krokieta

Przekład Kaniewskiej: Krokiet u Królowej

W ogrodzie trafia na trzy karty do gry – ogrodników przemalowujących róże na krzewie, gdyż omyłkowo posadzili białe róże w miejsce czerwonych. Wkracza procesja kart, królów i królowych (wraz z Białym Królikiem). Alicja spotyka bezlitosną Królową Kier, a także Króla Kier. Królowa każe ściąć trzech ogrodników. Do ścięcia jednak nie dochodzi. Rozpoczyna się gra w krokieta (nie mylić z krykietem), z flamingami w roli kijów i jeżami jako piłkami. Królowa skazuje kolejne postaci na ścięcie (choć jej polecenia nie są wykonywane), a Alicja spotyka kolejny raz Kota z Cheshire. Królowa nakazuje ściąć mu głowę, co napotyka na trudności, gdyż Kot akurat postanowił ukazać się jako sama głowa. Kot jest własnością Księżnej, więc Królowa każe wypuścić Księżną z więzienia i przyprowadzić.

9. Opowiadanie Żółwiciela

Oryginalny tytuł: The Mock Turtle's story

Przekład Adeli S.: Historja żółwiozwierza

Przekład Morawskiej: Historja fałszywego żółwia

Przekład Marianowicza: Opowieść Niby Żółwia

Przekład Słomczyńskiego: Opowiadanie Żółwiciela

Przekład Stillera: Opowieść Fałszywego Żółwia

Przekład Kozak: Historia à la Żółwiowa

Przekład Dworaka: Opowieść Nibyżółwia

Przekład Kaniewskiej: Historia Fałszywego Żółwia

Księżna zostaje przyprowadzona na pola krykietowe. Jest już mniej rozzłoszczona. Twierdzi, że to pieprz ją denerwował. Królowa Kier pokazuje Alicji Gryfona, który zabiera ją do Żółwiciela. Żółwiciel jest bardzo smutny, mimo że nie ma ku temu powodów. Próbuje opowiedzieć swoją smętną historię o tym, jak był żółwiem, jednak przerywa mu Gryfon, gdyż nadeszła ich kolej w krokiecie.

10. Kadryl z homarami

Oryginalny tytuł: The Lobster Quadrille

Przekład Adeli S.: Kontredans homarów

Przekład Morawskiej: Kontredans krabów

Przekład Marianowicza: Rakowy Kadryl

Przekład Słomczyńskiego: Kadryl z homarami

Przekład Stillera: Kadryl z homarami

Przekład Kozak: Homarowy kadryl

Przekład Dworaka: Homarowy Kadryl

Przekład Kaniewskiej: Kontredans homarów

Żółwiciel i Gryfon tańczą kadryla z homarami, śpiewając Oto jest głos homara. Potem Żółwiciel śpiewa Piękną zupę, ale Alicja i Gryfon muszą w trakcie odejść, gdyż rozpoczyna się proces sądowy.

11. Któż ciastka skradł?

Oryginalny tytuł: Who Stole the Tarts?

Przekład Adeli S.: Kto ukradł ciasteczka?

Przekład Morawskiej: Kto ukradł torty?

Przekład Marianowicza: Kto ukradł ciastka?

Przekład Słomczyńskiego: Któż ciastka skradł?

Przekład Stillera: Kto ukradł ciastka?

Przekład Kozak: Kto podwędził tort?

Przekład Dworaka: Kto skradł ciastka?

Przekład Kaniewskiej: Kto ukradł torty?

Sądzony jest Walet Kier, oskarżony o kradzież ciastek. Ławnikami jest dwanaście zwierząt, w tym jaszczurka Bill, sędzią Król Kier, a woźnym sądowym Biały Królik. Pierwszym świadkiem jest Kapelusznik, który ani trochę nie pomaga w procesie. Następnie zeznaje Kucharka, a kolejnym świadkiem ma być Alicja, która już od początku procesu zaczyna znów rosnąć.

12. Świadectwo Alicji

Oryginalny tytuł: Alice's Evidence

Przekład Adeli S.: Zeznanie Alinki

Przekład Morawskiej: Zeznanie Ali

Przekład Marianowicza: Zeznanie Alicji

Przekład Słomczyńskiego: Świadectwo Alicji

Przekład Stillera: Zeznanie Alicji

Przekład Kozak: Zeznania Alicji

Przekład Dworaka: Zeznanie Alicji

Przekład Kaniewskiej: Zeznanie Alicji

Sporo już większa Alicja przypadkowo kopie ławników, następnie stara się wykazać bezsens procesu. Królowa Kier skazuje ją na śmierć. Alicja nazywa ich wszystkich talią kart, co sprawia, że jako zwykłe karty wirują wokół niej. Siostra Alicji budzi ją. Wszystko okazuje się snem. Alicja wraca do swego domu. Siostra śni sen o dzieciństwie, o Krainie Czarów z opowieści Alicji.

Bohaterowie książki

Alicja wśród innych postaci z wydania dla małych dzieci The Nursery "Alice" (1890)

Postacie wymienione w kolejności pojawiania się na kartach książki (jako pierwsze imię w oryginale, polskie tłumaczenie w przekładach Antoniego Marianowicza, Macieja Słomczyńskiego i Roberta Stillera):

• Alice – Alicja. Dziewczynka ma blond włosy przewiązane szeroką czarną opaską, która w Wielkiej Brytanii doczekała się nawet nazwy "opaska Alicji" (ang. Alice band). Jest racjonalna i odważna. Początkowo zagubiona w dziwnym świecie, uczy się w miarę rozwoju fabuły.
• The White Rabbit – Biały Królik. W przeciwieństwie do Alicji, Biały Królik boi się wszystkiego – swojej królowej, Alicji, spóźnienia... Kontrast ten był zamierzony przez autora dla podkreślenia pozytywnych cech osobowości głównej bohaterki. Podczas procesu Waleta Kier (ostatni rozdział) nagle zmienia tchórzostwo w butę i gotowość do manipulacji.
• Mouse – Mysz (AM, RS), Myszka (MS). Panicznie boi się kotów. Osusza przemoczone zwierzęta za pomocą bardzo suchego cytatu z książki do nauki historii. Prawdopodobnie odzwierciedlenie postaci guwernantki z domu Liddellów.
• The Dodo – Gołąb (AM), Dodo (MS, RS). Karykatura autora. Używa nazbyt skomplikowanych słów.
• The Lory – Papużka (AM), papuga Lora (RS), Papuga (MS). Odzwierciedlenie Loriny Liddell.
• Duck – Kaczka (AM, MS), Kaczor (RS). Karykatura wielebnego Robinsona Duckwortha.
• The Eaglet – Orzeł (AM), Orlątko (MS, RS). Odbicie Edith Liddell (najmłodszej siostrzyczki Liddell). Nie rozumie zbyt trudnych słów.
• Bill the Lizard – Biś (AM), Bill (MS), Zbych (RS). Popychadło Białego Królika. Rozmawia ze swym panem w uniżony sposób. Daje się wepchnąć przez komin i wykopać na zewnątrz.
• Caterpillar – pan Gąsienica (AM), Gąsienica (MS, RS). Siedzi na (halucynogennym?) grzybie i pali fajkę wodną. Nie zwraca wielkiej uwagi na Alicję, odpowiadając niegrzecznymi monosylabami.
• The Duchess – Księżna (AM, MS, RS). Niewymownie brzydka (Carroll kazał ją tak sportretować na ilustracjach). Odnosi się gruboskórnie do dziecka.
• The Cheshire Cat – Kot-Dziwak z Cheshire (AM), Kot z Cheshire (MS, RS). Skrajnie niezależny. Potrafi znikać i pojawiać się. Dobrze się bawi, gdy Królowa Kier każe mu ściąć głowę – znika reszta jego ciała. Carroll wziął jego imię z angielskiego idiomu grin like a Cheshire cat (uśmiechać się jak kot z Cheshire). Istnieją dwie teorie na temat pochodzenia tego idiomu: (1) w hrabstwie Cheshire, z którego pochodził Carroll, malarz wykonywał na karczmach szyldy z tak uśmiechniętym lwem; (2) sery w Cheshire wycinano w kształt głowy uśmiechniętego kota. Ponadto, kot przedstawiony na rysunkach Tenniela jest uznawany za przedstawiciela rasy brytyjskich krótkowłosych, ze względu na kształt pyszczka, uważanych za "uśmiechnięte" koty.
• The Mad Hatter – Zwariowany Kapelusznik (AM), Kapelusznik (MS, RS). Postać wzięta z angielskiego idiomu mad as a hatter (szalony jak kapelusznik). Kapelusznicy podobno naprawdę miewali stany psychotyczne i tzw. "drgawki kapelusznicze" ze względu na opary rtęci, którą się posługiwali przy wyrobie filcu.
• The March Hare – Szarak bez Piątej Klepki (AM), Marcowy Zając (MS), Zając Marcowy (RS). Wraz z Kapelusznikiem na Obłąkanej Herbatce ciągle zaskakują Alicję dziwaczną logiką i bezsensownymi wypowiedziami, na które ta nie umie odpowiedzieć. Istnieje angielski idiom mad as a March hare (szalony jak marcowy zając).
• Dormouse – Suseł (AM, MS, RS). Wiecznie śpi podczas Obłąkanej Herbatki. Tak naprawdę ang. dormouse to popielica a nie suseł.
• The Queen of Hearts – Królowa Kier. Być może karykatura matki Alicji Liddell. Okrutna kobieta, która chce wszystkim ściąć głowę.
• The Knave of Hearts – Walet Kier. Podsądny, podejrzany o kradzież ciastek.
• The King of Hearts – Król Kier. Żyje w cieniu swej żony. Być może karykatura ojca Alicji Liddell.
• Gryphon – Smok (AM), Gryf (MS), Gryfon (RS). Mówi najgorszym slangiem, co kontrastuje z jego antycznym rodowodem. Prawdopodobnie karykatura niewyuczalnych studentów. (Występuje w herbie Trinity College w Oksfordzie i widnieje na jego bramie.)
• The Mock Turtle – Niby Żółw (AM), Żółwiciel (MS), Fałszywy Żółw (RS). Smutny, pokrzywdzony przez los. Kiedyś był prawdziwym żółwiem. Według Stillera imię tej postaci pochodzi od kulinarnej nazwy mock turtle soup (niby zupa żółwiowa), robionej zwykle z głowy cielęcia, przyprawionej tak, aby naśladowała green turtle soup – zupę z prawdziwych żółwi morskich, zielonkawą z powodu barwnika w ich skorupie. Stąd Tenniel narysował tę postać z cielęcą głową, ogonem i nogami.

Tweedledee, Tweedledum, Humpty Dumpty, i Dżabbersmok są często uważani za postacie z tej książki, lecz naprawdę pojawili się dopiero w kontynuacji pt. Alicja po drugiej stronie lustra.

Odniesienia w tekście

Aluzje do osób współczesnych Carrollowi

Uczestnicy wycieczki łodzią po Tamizie są ukazani w ten czy inny sposób w rozdziale 3, Kałuża łez. Oczywiście jest tam Alicja, autor książki skarykaturował się jako Dodo, Kaczor odgrywa wielebnego Robinsona Duckwortha, Lora to Lorina Liddell, a Orlątko to Edith Liddell.

Imię Billa (w oryginale Bill the Lizard) stanowi zapewne grę słów z nazwiskiem Benjamina Disraeli, brytyjskiego polityka. Ilustracje lwa i jednorożca, pojawiających się na kartach książki, przypominają dzieła Tenniela dla magazynu Punch pokazujące dwóch brytyjskich polityków – liberalnego Gladstone'a i konserwatywnego Disraeli. Skądinąd lew i jednorożec to symbole Wielkiej Brytanii.

Kapelusznik jest najprawdopodobniej odniesieniem do Theophilusa Cartera, sprzedawcy mebli znanego w Oksfordzie ze swoich nieortodoksyjnych pomysłów. Tenniel ewidentnie starał się rysować Kapelusznika tak, aby przypominał Cartera, zgodnie z sugestiami autora.

Suseł opowiada historię o trzech siostrach, zwanych w oryginale Elsie, Lacie, i Tillie. Dwie z nich to siostry Alicji Liddell: Elsie to Lorina Charlotte (L.C. brzmi po angielsku identycznie) a Tillie to Edith (w rodzinie nazywano ją Matilda). Lacie to anagram imienia samej Alice (Alicji).

Żółwiciel opowiada o "starym żarłaczu", który przypływał raz w tygodniu, aby uczyć "rybunku, szprycowania i falowania" (ang. Drawling, Stretching and Fainting in Coils). Jest to odniesienie do krytyka sztuki Johna Ruskina, który raz w tygodniu uczył dzieci Liddellów rysunku, szkicowania i malowania (ang. drawing, sketching, and painting in oils).

Żółwiciel śpiewa piosenkę p.t. Zupa żółwiowa (ang. Turtle Soup). Jest to parodia piosenki Star of the Evening, Beautiful Star, śpiewanej przez trio Loriny, Alicji i Edyty Liddell dla Lewisa Carrolla w domu Liddellów tego samego lata, gdy po raz pierwszy opowiadano historię Alicji pod ziemią.

Odniesienia do matematyki

Autor był matematykiem w Christ Church w Oksfordzie, nic więc dziwnego, że pojawiły się sugestie, że jego książki zawierają odniesienia do koncepcji matematycznych. Przykładowo:

• W rozdziale 2, Alicja próbuje mnożyć liczby, uzyskując dziwne rezultaty: cztery razy pięć równa się dwanaście, cztery razy sześć równa się trzynaście, a cztery razy siedem... ojej! W ten sposób nigdy nie dojdę do dwudziestu!.
• W rozdziale 7 Marcowy Zając i Kapelusznik dają wiele przykładów dowodzących, że implikacja nie jest relacją symetryczną:

To tak jakbyś powiedziała, że 'widzę, co jem' niczym się nie różni od 'jem, co widzę'!

Mogłabyś równie dobrze powiedzieć – wtrącił Zając Marcowy – że 'mam to, co chciałam' nie różni się od 'chciałam tego, co mam'

Mogłabyś równie dobrze powiedzieć – rzekł Suseł, jakby mówił przez sen – że, 'kiedy śpię, oddycham' nie różni się od 'kiedy oddycham, śpię'

• Także w rozdziale 7 Alicja rozważa koncepcję przesuwania się biesiadników wokół okrągłego stołu, co prowadzi do początkowego ich ustawienia. Jest to opis tzw. grupy cyklicznej.

Odniesienia do języka francuskiego

Wielu ludzi, w tym Martin Gardner i Selwyn Goodacre sugerowało, że Dodgson interesował się językiem francuskim, co znalazło odzwierciedlenie w książce. Najprawdopodobniej są to nawiązania do lekcji francuskiego, które były częstym elementem edukacji dziewczynek w epoce wiktoriańskiej. Przykłady:

• W rozdziale 2 Alicja wyobraża sobie wysyłanie prezentu do swojej stopy. Adresuje go Prawa Stopa Alicji, Esq. (ang. Alice's Right Foot, Esq.). Esquire jest słowem stosowanym w języku angielskim w stosunku do mężczyzn. Prawdopodobnie jest to nawiązanie do francuskiego słowa rodzaju męskiego le pied, oznaczającego stopę.
• W rozdziale 2 Alicja zakłada, że mysz może mówić po francusku i używa pierwszego zdania ze swojej książki do francuskiego: Où est ma chatte?
• W rozdziale 4 towarzysz Białego Królika twierdzi, że wykopuje jabłka. To gra z francuskim określeniem na ziemniaka la pomme de terre, oznaczającym dosłownie jabłko ziemi.
• Kolejna gra słów ma miejsce, gdy Alicja spada w dół i senna zastanawia się, czy koty jedzą nietoperze czy też nietoperze jedzą koty. Dosłowne tłumaczenie słowa nietoperz ("chauve-souris") w języku francuskim oznaczałoby "łysą mysz", stąd słowa Alicji nabierają pewnego sensu.

Ilustracje

92 ilustracje Johna Tenniela do pierwszego wydania książki stały się kanoniczne i do dziś większość wydań, także w Polsce, zawiera jego rysunki. Tenniel był w czasach Carrolla znanym ilustratorem, jednak naśladował jedynie styl francuskiego grafika Ignace Isidore Gererda, podpisującego się Grandville. Carroll, jak zawsze pedantyczny do przesady, dawał Tennielowi drobiazgowe instrukcje. Przesłał zdjęcia znajomej dziewczynki (choć nie Alicji Liddell) na wzór. Zaproponował mu nawet pewną dziewczynkę jako modelkę, na co jednak Tenniel się nie zgodził. Żądał też, aby nie ilustrowano Alicji w niedzielę.

Rysownik upierał się przy swojej wersji. Jego Alicja była zdaniem Carrolla sztywna, nieproporcjonalna i o rozdętej głowie, mimo to ilustracje pozostały niezmienione. Carroll zamówił jeszcze u Tenniela ilustracje do Alicji po drugiej stronie lustra, aby części nie odbiegały od siebie stylem i można je było wydawać razem. Tenniel wymógł na Carrollu zniszczenie pierwszego wydania Alicji w Krainie Czarów (ze względu na jakość druku), a z drugiej części nawet usunięcie całego epizodu w VII rozdziale, gdyż uparł się, że nie narysuje osy w peruce.

Potem ich drogi się rozeszły, z czego obydwaj byli zadowoleni. Kolejnemu ilustratorowi swoich książek Carroll liczył kreski przypadające na cal kwadratowy, zestawiał z ilustracjami Tenniela i odsyłał matematyczną analizę problemu.

Tenniel miał początkowo wyłączność na ilustrowanie Alicji. W 1907 jego prawa wygasły i swoje wersje opublikowało 12 różnych ilustratorów.

Chociaż w wydaniach na całym świecie nadal dominują ilustracje Tenniela, zdarzają się również dzieła innych artystów. W Polsce np. popularność zdobyło wydanie z 1986 roku w przekładzie Stillera z ilustracjami Dušana Kállay'a. W Finlandii Alicję ilustrowała Tove Jansson (autorka książek o Muminkach) Znane są również ilustracje Arthura Rackhama i Harry'ego Rountree. Ilustracje do Alicji wykonywał również sam Carroll.

Ekranizacje

• 1903: pierwsza ekranizacja, autorstwa Cecil M. Hepworth. Część filmu zaginęła.
• 1910: film kinowy Edison Company
• 1915: Alice in Wonderland (Non Pareil) film kinowy W. W. Younga
• 1931: film kinowy Buda Pollarda, pierwsza ekranizacja nie będąca filmem niemym
• 1933: film amerykański Normana McLeoda
• 1948: film kinowy Dallas Bower
• 1951: animowana adaptacja Walta Disneya. Spopularyzowała w Ameryce ikonę Alicji jako blondyneczki w białym fartuszku i niebieskiej sukience. Disney nawiązywał też do oryginalnych ilustracji Tenniela. Fabuła opierała się na obydwu książkach o Alicji.
• 1955: film telewizyjny Maurice Evansa
• 1965: film telewizyjny Dennisa Pottera
• 1966: film w reżyserii Millera dla telewizji BBC
• 1966: Alice of Wonderland in Paris – film animowany
• 1972: musical Williama Stirlinga, z Michaelem Crawfordem
• 1976: pornomusical Buda Townseda
• 1981: Alicja – polski musical telewizyjny w reżyserii Jerzego Gruzy i Jacka Bromskiego
• 1981: radziecki film animowany Efima Prużańskiego.
• 1982/83 – musical Kirka Browninga
• 1983: Fushigi no Kuni no Arisu – seria anime z Nippon Animation
• 1985: Alicja w Krainie Czarów musical amerykański
• 1988: australijski film animowany
• 1988: Něco z Alenky (cz. Coś z Alicji) – film czeskiego twórcy Jana Švankmajera
• 1994: Scena Młodego Widza TVP w reżyserii Macieja de Korczak-Leszczyńskiego
• 1999: film telewizyjny Johna Hendersona
• 1999: Alicja w Krainie Czarów – film telewizyjny Nicka Willinga
• 2000: film telewizyjny Roberta E. Lee
• 2004: Alice's Misadventures in Wonderland – film telewizyjny Roberta Rugana
• 2010: Alicja w Krainie Czarów (ang. Alice in the Wonderland) wersja kinowa z Johnnym Deppem w roli Kapelusznika. Reżyseria Tima Burtona.

Przedstawienia

Książka Lewisa Carrolla zainspirowała wielu twórców sztuk teatralnych, oper, baletów, a nawet pantomimy. Dzieła te stanowią pełne spektrum od sztuk w pełni zgodnych z oryginałem, aż do utworów luźno nawiązujących do książki. Dobrym przykładem tych drugich jest musical The Eighth Square – kryminał oparty na wątku zagadkowego morderstwa popełnionego w Krainie Czarów

Jednym z wczesnych przykładów utworów opartych na książce jest musical teatralny, H. Saville Clarka (tekst) i Waltera Slaughtera (muzyka), grany w 1886 na scenie Prince of Wales Theatre w Londynie.

Z upływem lat, coraz więcej znanych aktorów wcielało się w postaci z Alicji. Jednym z nich był Joseph Papp, który w 1980 grał w Alice in Concert (autorstwa Elizabeth Swados) na deskach Public Theater w Nowym Jorku. Opierając się na obydwu książkach o Alicji, Papp i Swados wcześniej pokazali wersję tej sztuki na New York Shakespeare Festival. Meryl Streep grała Alicję, Białą Królową (postać z drugiej książki) i Humpty Dumpty (także z Alicji po drugiej stronie lustra). Postaci z Alicji w Krainie Czarów grali również Debbie Allen, Michael Jeter, i Mark Linn-Baker.

Scenariusz teatralny Przygód Alicji w Krainie Czarów do użytku przez każdego zainteresowanego jest dostępny w FunAntics Theater Scripts. Zawiera oryginalne wiersze, sparodiowane przez Carrolla.

W 1992 powstała operetka Alice, inspirowana obydwiema książkami. Zawiera ona także sceny z Charles'em Dodgsonem, młodą Alice Liddell i dorosłą Alice Liddell, które tworzą ramę całej opowieści. Autorem libretta jest Paul Schmidt, Tom Waits i Kathleen Brennan skomponowali muzykę. Jakkolwiek oryginalny utwór, grany w Hamburgu miał niewielką widownię, jednak album Toma Waitsa p.t. Alice z 2002 roku zdobył znacznie większą popularność.

30 czerwca 2007 miała miejsce premiera zrealizowanej z dużym rozmachem operetki koreańskiego kompozytora Unsuk China, z librettem w języku angielskim autorstwa Davida Henry'ego Hwanga.

Oczywiście, oprócz profesjonalnych aktorów, sztuki oparte na Alicji w Krainie Czarów są grane w szkołach i college'ach na całym świecie. Nadają się do tego dzięki fantazyjnej fabule i dużej liczbie postaci.

Wpływ na język angielski

Słowo Wonderland weszło na stałe do języka angielskiego jako cudowne wymyślone miejsce, albo miejsce rzeczywiste, które ktoś odbiera jako coś cudownego, niby ze snu.

Down the Rabbit-Hole ("w głąb króliczej nory"), tytuł pierwszego rozdziału, stał się popularnym zwrotem oznaczającym rzucenie się w wir przygody, lub znalezienie się w surrealistycznej sytuacji. W grach komputerowych, rabbit hole może oznaczać intro, wprowadzające gracza w świat danej gry.

Wpływ książki na inne dzieła

Istnieje wiele dzieł związanych w ten czy inny sposób z Alicją w Krainie Czarów. Książką były inspirowane inne formy literackie, filmy, muzyka, malarstwo w wielu kulturach świata.

Nawiązania w kulturze polskiej

• W Polsce oprócz książek wydana została bajka muzyczna pt. Alicja w Krainie Czarów.
• Powstał wspomniany wcześniej musical telewizyjny Alicja w reżyserii Gruzy i Bromskiego.
• Wielokrotnie wystawiano w polskich teatrach przedstawienia oparte na Alicji.
• Andrzej Sapkowski ukazał Alicję z punktu widzenia Kota z Cheshire w opowiadaniu Złote popołudnie.
• Istnieje polski wykonawca muzyki drum and bass o pseudonimie Alicja w Krainie Czarów.
• Powstała też gra przygodowo-zręcznościowa pod tym tytułem.

Literatura obca

• Finnegans Wake Jamesa Joyce'a jest utworem inspirowanym przez Alicję. Fabuła oparta jest na konwencji snu i zawiera m.in. bezpośrednie odwołania do Alicji w Krainie Czarów ("Alicious, twinstreams twinestraines, through alluring glass or alas in jumboland?" i "...Wonderlawn's lost us for ever. Alis, alas, she broke the glass! Liddell lokker through the leafery, ours is mistery of pain.")
• Vladimir Nabokov przetłumaczył Alicję na rosyjski jako Аня в Стране Чудес. Jego dzieła zawierają wiele aluzji do świata Alicji.
• Roland Topor napisał w 1991 roku książkę pt. Alicja w krainie liter, stanowiącą hołd dla twórczości Carrolla. Alicja zasypia w niej jak w oryginale, jednak budzi się w świecie zaludnionym przez myślące litery.
• Brytyjski pisarz Jeff Noon także wprowadził do swoich powieści cyberpunkowych nawiązania do Alicji. Napisał też Automatyczną Alicję, sequel Lewisa Carrolla, w którym Alicja poprzez zegar ojca przechodzi do Manchesteru przyszłości.
• Alice Liddell jest postacią Świata rzeki, serii książek science fiction autorstwa Philipa José Farmera.
• Znak Chaosu, Rogera Zelaznego (część cyklu Kronik Amberu) zawiera sceny w świecie-cieniu wykreowanym przypadkowo przez jednego z bohaterów na wzór Krainy Czarów.
• Thomas Ligotti napisał w 1985 opowiadanie p.t. Ostatnia przygoda Alicji – horror używający konwencji Lewisa Carrolla.
• Nawiązania do Alicji występują także u Douglasa Hofstadtera, Clive'a Barkera, Borysa Starlinga, Neila Gaimana, Roberta Doucette, Petera Abrahamsa, czy Daniela Handlera.

Sztuka

• Salvador Dalí stworzył w 1969 13 ilustracji bazujących na Alicji w Krainie Czarów.

Gry komputerowe

• Na podstawie pierwszej i drugiej części książki powstała gra komputerowa American McGee's Alice przedstawiająca alternatywną, mroczną historię Alicji; w grze Kraina Czarów nie jest wytworem marzenia sennego bohaterki a halucynacji będących objawem schizofrenii katatonicznej spowodowanej śmiercią jej rodziców w wyniku pożaru. W czerwcu 2011 roku została wydana druga część gry – Alice: Madness Returns.
• 2 marca 2010 roku została wydana gra Alicja w Krainie Czarów stworzona na podstawie najnowszego filmu o tym samym tytule.
• W grze Najdłuższa podróż Cortez zwraca się do April słowami: "Alicjo, zaraz znajdziesz się po drugiej stronie lustra".

Film

• Pani Miniver, klasyczny film z 1942 roku zawiera sceny, w których rodzice czytają fragmenty z Alicji swoim dzieciom, siedząc w improwizowanym schronie podczas bombardowania Wielkiej Brytanii przez hitlerowców.
• W 1959 Walt Disney wypuścił Donald in Mathmagic Land, nawiązujący do Alicji.
• W Parku Jurajskim (1993) pojawił się informatyk, który stworzył program "biały królik" służący do obejścia zabezpieczeń parku.
• W Matriksie (1999) Morfeusz wyświetla Neo na komputerze napis "Follow the white rabbit" ("Podążaj za białym królikiem"). Neo widzi chwilę później tatuaż przedstawiający białego królika i dzięki temu trafia do Trinity. Pierwsze doświadczenie Neo z łamaniem praw fizyki w matriksie jest związane z lustrem – również podczas kontaktu z nim zostaje odłączony od matriksa; jest to nawiązanie do Alicji po drugiej stronie lustra.
• Spirited Away (2001) zawiera postać podobną do Księżnej tak z wyglądu (nawiązuje do ilustracji Tenniela) jak i zachowania.
• W serialu Star Trek: Oryginalna Seria, w odcinku zatytułowanym Shore Leave, biały królik i Alicja zostają stworzeni przez komputer, potrafiący przyoblekać myśli w materię.
• W filmie Star Trek IV: Powrót do Domu biolog Gillian Taylor jest witana przez kapitana Kirka słowami: "Cześć, Alicjo – witamy w Krainie Czarów!".
• W filmie Interkosmos (1987) na ekranie komputera w laboratorium pojawia się napis "1. EAT ME, 2. DRINK ME". W polskiej wersji filmu naukowiec mówi: "To z 'Egzorcysty'! Nie, z 'Alicji w Krainie Czarów'!"
• W mandze oraz anime Pandora Hearts (2009) nazwy wielu postaci nawiązują do tych z dzieła Lewisa Carrolla.

Muzyka poważna i opera

• David Del Tredici: Symfonia Alicji, Finał Alicji
• Irving Fine: Trzy chóry Alicji w Krainie Czarów
• Unsuk Chin: opera Alicja w Krainie Czarów

Muzyka popularna

• Beatlesi zaliczali książki o Alicji do swoich najważniejszych inspiracji i często się do nich odnosili. Okładka Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band zawiera zdjęcie Lewisa Carrolla. Inne nawiązania zawierają utwory "Cry Baby Cry", "Come Together" i "Glass Onion". Utwór "Helter Skelter" zawiera tekst podobny do Kadryla z homarami.
• Traffic nagrał utwór "House For Everyone" z nawiązaniami do Alicji.
• Słowa i obrazy z Alicji znalazły świetne odzwierciedlenie w "White Rabbit", utworze Jefferson Airplane z ich albumu Surrealistic Pillow (1967).
• Thompson Twins stworzyli ścieżkę instrumentalną p.t. The Lewis Carol.
• Thrash metalowa / speed metalowa grupa Annihilator wydała kilka albumów zainspirowanych pośrednio i bezpośrednio przez Alicję, np. Never, Neverland i Alice in Hell.
• Hard rockowe grupy parodiują natomiast Alicję. Zarówno Nazareth jak i Paice Ashton & Lord wydały albumy zatytułowane Malice In Wonderland ("Złośliwość W Krainie Czarów").
• Taki tytuł ma również jeden z utworów amerykańskiego zespołu Winter Solstice zawarty na płycie The Fall Of Rome. Tak jak w powyższych przypadkach została zastosowana swoista gra słów w j. angielskim – Alice / Malice – w wolnym tłumaczeniu przeinaczony tytuł można zrozumieć jako "Cyniczna w Krainie Czarów".
• Tom Waits nagrał w 2002 roku album zatytułowany Alice, zawierający utwory napisane do scenicznej adaptacji Alicji.
• Wideoklip do nagrania Toma Petty "Don't Come Around Here No More" portretował Alicję, Kapelusznika i inne postaci Krainy Czarów. Producent Dave Stewart występuje jako Gąsienica.
• Wideoklip do piosenki "What You Waiting For?" Gwen Stefani nawiązuje do Alicji: Gwen zasypia siedząc w studiu nagrań – w śnie spostrzega białego królika, który przenosi ją do Krainy Czarów. W dalszej części snu pojawiają się różne sceny z książki, m.in. Obłąkana Herbatka – Stefani wciela się w śnie głównie w Alicję, ale również w Białego Królika i inne postacie z książki.
• Pierwszy album grupy Erasure był zatytułowany Wonderland.
• Niemiecki zespół - Oomph! nagrał piosenkę 'Labyrinth', którego fabuła jest nawiązaniem do Alicji w krainie Czarów.
• Grupy Alice in Chains, The Alison Wonder Band i The Alice Band.
• Na albumie Aerosmith z 2001 roku, nazwanym Just Push Play, utwór "Sunshine" opowiada o Alicji i innych postaciach z książki. W wideoklipie Steven Tyler próbuje chronić młodą Alicję w puszczy m.in. przed Czerwoną Królową i Białym Królikiem.
• Donna Summer nagrała utwór "The Wanderer", w którym śpiewa Alice went to wonderland but I stayed home instead ("Alicja odeszła do Krainy Czarów, a ja zostałam w domu").
• Album Marilyn Mansona z 2007 roku jest zatytułowany Eat Me, Drink Me, a jego muzyka często nawiązuje m.in. do Lewisa Carrolla.
• Japońska grupa Alice Nine nagrała Alice in Wonderland w 2005 roku.
• Australijska grupa Mz Ann Thropik nagrała utwór "Off With Your Head". Tekst utworu nawiązuje do treści książki (Alice, oh Alice / You're falling down a rabbit hole).
• Amerykański zespół rockowy Hypnogaja nagrał utwór o tytule "Looking Glass" również nawiązujący do treści książki.
• W utworze "Rosetta Stoned" amerykańskiej grupy Tool pojawia się wers "It was so real like I woke up in Wonderland." ("To było tak prawdziwe, jakbym przebudził się w Krainie Czarów.")
• Avril Lavigne nagrała piosenkę przewodnią do filmu Alice in Wonderland reżyserii Tima Burtona pt.: Alice. Tekst opowiada o upadku Alicji do króliczej nory. W teledysku w Alicję wciela się Avril, która wpada do nory, kiedy biegnie za białym królikiem.
• Brytyjski zespół McFly zatytułował swój album 'Wonderland'
• Adam Lambert, który w 2009 roku zajął drugie miejscie w ósmej edycji American Idol, nagrał piosenkę "Down The Rabbit Hole", która również nawiązuje do książki.
• Piosenka "Alice of Human Sacrifice" ("Hitobashira Alice" w języku japońskim) jest piosenką śpiewaną przez pięć Vocaloidów, które przedstawiają pięciu ludzi nazwanych Alice (w kolejności: Pierwsza Alice, Druga Alice, itd.), które wędrują po Krainie Czarów i tworzą swój własny świat fantazji, którym się zachwycają, ale wiele w końcu umiera okrutną śmiercią.

Krytyka

Książka była i jest ogólnie odbierana pozytywnie, jednak często krytykowano ją za dziwny i nieprzewidywalny wątek (choć równie często chwalono). Jednym z najbardziej znanych krytyków jest bestsellerowy autor fantasy, Terry Pratchett, który otwarcie mówi, że nie lubi tej książki.

W 1931 Alicja trafiła na listę książek zakazanych w chińskiej prowincji Hunan, ponieważ "zwierzęta nie powinny mówić ludzkim głosem" i "nie powinno się sprowadzać zwierząt i ludzi do tego samego poziomu".

Pojawiają się też głosy kojarzące doświadczenia zmiany kształtu i wielkości Alicji pod wpływem zjadania grzyba z odczuciami po zażyciu halucynogennych grzybów. Niektórzy sugerują nawet, że sam autor mógł napisać książkę będąc pod wpływem popularnego wówczas opium.

Podobno okultysta Aleister Crowley określał książkę jako "wartościową dla tych, którzy znają Kabałę", podobnie zresztą jak Biblię, Kima Rudyarda Kiplinga i kilkadziesiąt innych książek, przez co do dziś w kręgach konserwatywnych bywa uważana za okultystyczną i deprawującą młodzież.

Kontrowersje budzi stosunek autora do małych dziewczynek, ocierający się o pedofilię. Za jego czasów pojęcie to jeszcze nie istniało, nawet wówczas jednak człowiek organizujący wielkie kinderbale dla ponad setki małych dziewczynek, utrzymujący z nimi przyjaźnie i tracący zainteresowanie (z wyjątkiem kilku przypadków), gdy zaczynają dojrzewać, był uważany za dziwaka. Carroll domagał się od rodziców praw do fotografowania ich córek, bez jakichkolwiek świadków. Z drugiej strony nie ma jakichkolwiek dowodów, że jego miłość do dzieci nie była całkowicie platoniczna. Nie ma też żadnych seksualnych aluzji w jego książkach dla dzieci.

Bibliografia

Alicja w Krainie Czarów:

• Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Antoni Marianowicz. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1988. ISBN 83-10-09135-4. 
• Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów. tłum. Maciej Słomczyński. Kraków: Zielona Sowa, 2005. ISBN 83-7389-972-3. 
• Lewis Carroll: Alicja w Krainie Czarów i po drugiej stronie lustra. Przełożył z angielskiego Robert Stiller, ilustrował Dušan Kállay. Warszawa: Wydawnictwa "Alfa", 1986. ISBN 83-7001-115-2. 

Dzieła krytycznoliterackie:

• Martin Gardner: The Annotated Alice. Nowy Jork: Bramhall House Clarkson Potter., 1960. Lib of Congress #60-7341 (bez ISBN). 
• Martin Gardner: More Annotated Alice. Nowy Jork: Random House, 1990. ISBN 0-394-58571-2. 
• Ewa Rajewska: Dwie wiktoriańskie chwile w Troi, trzy strategie translatorskie: Alice's Adventures in Wonderland i Through the Looking-Glass Lewisa Carrolla w przekładach Macieja Słomczyńskiego, Roberta Stillera i Jolanty Kozak. Poznań: Poznańskie Studia Polonistyczne, 2004, seria: Studenckie Debiuty Naukowe nr 4. ISBN 83-88176-48-X. 

Zobacz też

• Alicja
• Alicja po drugiej stronie lustra

Linki zewnętrzne

Tekst książki

• (ang.) Alice's Adventures in Wonderland – oryginalny angielski tekst książki
• Alice's Abenteuer im Wunderland (niem.) – niemiecki tekst
• Alice au pays des merveilles (fr.) – francuski tekst
• Alice nel Paese delle meraviglie (wł.) – włoski tekst
• Ala w krainie czarów – przekład Marii Morawskiej

Tekst czytany przez lektora

Angielski tekst czytany przez lektora (z projektu LibriVox):

• Rozdział 1

  Rozdział 2

  Rozdział 3

  Rozdział 4

  Rozdział 5

  Rozdział 6

  Rozdział 7

  Rozdział 8

  Rozdział 9

  Rozdział 10

  Rozdział 11

  Rozdział 12

• W przypadku problemów z odtwarzaniem zobacz instrukcję obsługi

Inne

• Lista dzieł inspirowanych "Alicją w Krainie Czarów" (ang.)